سلطان باہو (1628-1691) پنجابی دے صوفی شاعر سن۔ اوہ جھنگ پنجاب پاکستان دے رہن آلے سن۔ اونہاں نیں سروری قادری سلسے دی نیوں رکھی۔ صوفیاں تے کتاباں لکھیاں۔ اونہاں دی شاعری کافیاں دی مورت چ اے جنھاں نوں لوک قوالیاں وچ گاندے نیں۔ حضرت سلطان باہو دا مزار گڑھ مہاراجہہ ضلع جھنگ پنجاب چ اے۔

Darbarsharif.jpg
جمع1628
موتع1691
کون اےپنجابی
نسلاعوان
مشہوری دی وجہصوفی شاعر، شاعری، سروری قادری صُوفی سلسلہ
خطابباہو (خُدا سنگ) اَتے فانی فی'الٰہی (خُدا وِچّ لِین)
مذہباِسلاَم


سُلطان باہو (شاہمُکھی: سلطان باہو) (ca 1628 – 1691) مُسلِم صُوفی اَتے سنت سی جِسنے سروری قادری صُوفی سلسلے دی نیہہ رکّھی۔ گُرمتِی توں بعد صُوفی کاوَ دھارا پنجابی دے ادھیاتمِک ساہت دی اِک اُگھّی تے مہتّوپُورن کاوَ-دھارا ہے، جس دا آرنبھ پُوروَ نانک کال وِچ ہی بابا فرید شکر-گنج دی رچنا نال ہو چُکّا سی۔ بابا فرید پہلے پڑا دا صُوفی سی۔ سُلطان باہو نوں گورو نانک ویلے دا صُوفی کوَی منّیا جاندا ہے۔

باہو دا مزار

سلطان العارفین سلطان الفقر دے ناں تو‏ں شہرت رکھنے والے عظیم صوفی بزرگ

ولادتلکھو

سلطان العارفین سخی سلطان باہو یکم جمادی الثانی 1039ھ (17 جنوری 1630ء) بروز جمعرات بوقت فجر شاہجہان دے عہدِ حکومت وچ قصبہ شورکوٹ ضلع جھنگ ہندوستان (موجودہ پاکستان) وچ پیدا ہوئے۔

شجرہ نسبلکھو

آپ اعوان قبیلہ نال تعلق رکھدے نيں تے اعواناں دا شجرہ نسب علی کرم اللہ وجہہ الکریم تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔ اعوان علی کرم اللہ وجہہ الکریم د‏‏ی غیر فاطمی اولاد نيں۔ سخی سلطان باہو ک‏‏‏ے والد سلطان بازید محمد پیشہ ور سپاہی سن تے شاہجہان دے لشکر وچ ممتاز عہدے اُتے فائز سن ۔ آپ اک صالح، شریعت دے پابند، حافظِ قرآن فقیہ شخص سن ۔ سخی سلطان باہو د‏‏ی والدہ بی بی راستی عارفہ کاملہ سن تے پاکیزگی تے پارسائی وچ اپنے خاندان وچ معروف سن۔ سخی سلطان باہو د‏‏ی پیدائش تو‏ں پہلے ہی بی بی راستی نو‏‏ں انہاں دے اعلیٰ مرتبہ د‏‏ی اطلاع دے دتی گئی سی تے انہاں دے مرتبہ فنا فی ھُو دے مطابق انہاں دا اسمِ گرامی باھُو الہاماً بتا دتا گیاتھا جداں کہ سخی سلطان باہو فرماندے نيں:

  • ناں باہومادر باہو نہاد
  • زانکہ باہودائمی باہو نہاد

ترجمہ:باہوکی ماں نے ناں باہورکھیا کیونجے باہوہمیشہ ہوئے ک‏‏‏ے نال رہیا۔


جیونلکھو

سُلطان باہُ دے جنم بارے وِدواناں دے اِک مت نہیں ہے۔ کُجھ وِدواناں انوسار سُلطان باہو دا جیون کال 1629/30 ای. 1690/91 ای. ہی منّدے ہَن کُجھ وِدوان 1631 ای. توں 1691 ای. منّدے ہَن۔ سُلطان باہو دا جنم جھنگ ضلعے دے پِنڈ اوان وِچّ ہویا منّیا جاندا ہے۔ اُسدے پِتا دا ناں بازید محمد اَتے ماتا دا ناں بیبی راستی کُدس سرّا سی۔ باہو نوں مُڈھلی ادھیاتمِک سِکّھیا اپنی ماتا توں گھر وِچّ ہی پراپت ہوئی۔ اُسدا سنبندھ وی شاہ حسِین وانگ قادری سمپردا نال سی۔ باہو شاہ حسِین پِچّھوں دُوجا مہان صُوفی کوَی ہویا ہے۔ باہو نے دِلّی دے سیّد عبدُل رحمٰن نوں اپنا مُرشِد دھارن کِیتا اَتے اُس توں ادھیاتمِک سِکّھیا گرہِن کِیتی۔ آپ عربِی فارسی دے چنگے وِدوان سن اَتے فارسی وارتک وِچ آپ نے 140 دے قریب پُستکاں لِکھیاں جِنہاں وِچ صُوفی سِدھانتاں دی ویاکھیا کِیتی ہے۔ پنجابی وِچ آپ دِیاں کافیاں تے سیہرفیاں بڑیاں پرسِدّھ ہَن۔ آپ دی رچنا دی ہر تُک دے اخیر تے ہُو آؤدا ہے جس نال کویتا وِچ اِک سنگیتک لَے آ جاندی ہے ایسے ہُو دی رچنا نال ہی باہو دی کویتا ہور کوِیاں نالوں نِکھیڑی جا سکدی ہے سُلطان باہو دا پِتا جھنگ دے عِلاقے دا اِک چنگا زِمیدار سی تے باہو وی کُڑ چِرکھیتی کردا رِہا عامَ صُوفی فقیر توں اُلٹ باہو بڑی شان-شوکت نال رہندا سی۔ اوہناں دِیاں 4 واہُٹیاں تے 17 داسیا سن۔ سُلطان باہو دی موت دِن شُکّروار ساجھرے پہلے جُمدی المانی مہینے 1102 ہِجری (1691) نوں ہوئی موت سمیں اُوہناں دی عُمر 63 سال دی سی”[1]

سیفل مُلوک دا کرتا محمد بخش لِکھدا:

پھیر سُلطان باہو اِک ہویا، خاصہ مرد ہاکنا

دوہڑے پاک زُبان اوہدی دے، روشن دوہی جہانی

سُلطان باہو دے پُرکھے عرب دے نِواسی سن۔ پرنتُو کربلاں دی لاڑئی وِچ حضرت محمد صاحِب دے دوہتریا اَتے خلیفہ حضرت علی دے سُپتّراں حَسن تے حسِین دی سہادت توں پِچھوں پنجاب وِچ دریا جیہلم دے کنڈھے پِنڈ دادنکھاں وِچ آوسے سن۔ سُلطان باہو دے کِتّے بارے کوئی لِکھتی پرمان نہیں مِلدا۔

سُلطان باہو نے اپنا پرِوارک جیون تیاگ دِتّا اَتے دریا راوی دے کنڈھے وسدے پِنڈ بگداد دے حضرت ہبیبُلّا قادری نوں مُرشد دھارن کِیتا۔ پر ستُنشٹی پراپت نہ ہون تے دِلّی دے سیّد عبدُل رحمٰن نوں مُرشد دھارن کِیتا۔

پیدائشی ولیلکھو

سخی سلطان باہو پیدائشی عارف باللہ سن ۔ اوائل عمری وچ ہی آپ وارداتِ غیبی تے فتوحاتِ لاریبی وچ مستغرق رہندے۔ آپ نے ابتدائی باطنی و روحانی تربیت اپنی والدہ ماجدہ تو‏ں حاصل کيتی۔ آپ دتی پیشانی نورِ حق تو‏ں اس قدر منور سی د‏‏ی جے کوئی کافر آپ دے مبارک چہرے اُتے نظر ڈالدا تاں فوراً کلمہ پڑھ کر مسلما‏ن ہوئے جاندا۔

تلاش مرشدلکھو

آپ اپنی کتاباں وچ بیان فرماندے نيں کہ ماں تِیہہ سال تک مرشد د‏‏ی تلاش وچ رہیا مگر مینو‏ں اپنے پائے دا مرشد نہ مل سکا۔ ایہ اس لئی کہ آپ فقر دے اس اعلیٰ ترین مقام اُتے فائز سن جتھے دوسرےآں د‏‏ی رسائی بہت مشکل سی۔ چنانچہ آپ اپنا اک کشف اپنی کتاباں وچ بیان فرماندے نيں کہ اک دن آپ دیدارِ الٰہی وچ مستغرق شورکوٹ دے نواح وچ گھوم رہے سن کہ اچانک اک صاحبِ نور، صاحبِ حشمت سوار نمودار ہوئے جنہاں نے اپنائیت تو‏ں آپ نو‏‏ں اپنے نیڑے کيتا تے آگاہ کيتا کہ وچ علیؓ ابنِ طالبؓ ہاں تے فیر فرمایا کہ اج تسيں رسول اللہﷺ دے دربار وچ طلب کیتے گئے ہو۔ فیر اک لمحے وچ آپ نے خود نو‏‏ں آقا پاک ﷺ د‏‏ی بارگاہ وچ پایا۔ اس وقت اس بارگاہ وچ ابوبکر صدیق ،عمر، عثمان غنی تے تمام اہلِ بیت حاضر سن ۔ آپ نو‏‏ں دیکھدے ہی پہلے ابوبکر صدیق نے آپ اُتے توجہ فرمائی تے مجلس تو‏ں رخصت ہوئے، بعد وچ عمر تے عثمان غنی وی توجہ فرمانے دے بعد مجلس تو‏ں رخصت ہوئے گئے۔ فیر آنحضرت ﷺ نے اپنے دونے دستِ مبارک میری طرف ودھیا کر فرمایا میرے ہتھ پکڑو تے مینو‏ں دونے ہتھو‏ں تو‏ں بیعت فرمایا۔ بعد وچ آقائے دو جتھے ﷺ نے آپ نو‏‏ں غوث الاعظم شیخ عبد القادر جیلانی دے سپرد فرمایا۔ آپ فرماندے نيں جب فقر دے شاہسوار نے مجھ اُتے کرم د‏‏ی نگاہ پائی تاں ازل تو‏ں ابد تک دا تمام راستہ ميں نے طے ک‏ر ليا۔ فیر عبد القادر جیلانی دے حکم اُتے سخی سلطان باہو نے دہلی وچ عبد الرحمن جیلانی دہلوی دے ہتھ اُتے ظاہری بیعت کيتی تے اک ہی ملاقات وچ فقر د‏‏ی وراثت د‏‏ی صورت وچ اپنا ازلی نصیبا انہاں تو‏ں حاصل ک‏ر ليا۔

سلسلہ نسبتلکھو

لیکھ لڑی

تصوف

سخی سلطان باہوکا تعلق سلسلہ سروری قادری تو‏ں ا‏‏ے۔ سلسلہ قادری دا آغاز عبد القادر جیلانی تو‏ں ہويا تے اس د‏ی دو شاخاں سروری قادری تے زاہدی قادری نيں۔ سخی سلطان باہو دا سلسلہ سروری قادری اے تے آپ سروری قادری طریقہ نو‏‏ں ہی اصل قادری یا کامل قادری تسلیم کردے نيں۔ آپ فرماندے نيں: قادری طریقہ وی دو قسم دا اے، اک سروری قادری تے دوسرا زاہدی قادری۔ سروری قادری مرشد صاحبِ اسم اللہ ذات ہُندا اے اس لئی اوہ جس طالبِ اللہ نو‏‏ں حاضراتِ اسمِ اللہ ذات د‏‏ی تعلیم و تلقین تو‏ں نوازتا اے تاں اسنو‏ں پہلے ہی روز اپنا اسيں مرتبہ بنا دیندا اے جس تو‏ں طالبِ اللہ اِنّا لایحتاج و بے نیاز متوکل الی اللہ ہوئے جاندا اے کہ اس د‏ی نظر وچ مٹی و سونا برابر ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ زاہدی قادری طریقے دا طالب بارہ سال تک ایسی ریاضت کردا اے کہ اس دے پیٹ وچ طعام تک نئيں جاندا، بارہ سال د‏‏ی ریاضت دے بعد شیخ عبد القادر جیلانی اس د‏ی دستگیری فرماندے نيں تے اسنو‏ں سالک مجذوب یا مجذوب سالک بنا دیندے نيں اس دے مقابلے وچ سروری قادری دا مرتبہ محبوبیت دا مرتبہ ا‏‏ے۔[2] آپ سروری قادری مرشد دا مرتبہ ایويں بیان فرماندے نيں: سروری قادری د‏‏ی ابتدا کيتا اے ؟ قادری کامل (سروری قادری) نظر تو‏ں یا تصورِ اسمِ اللہ ذات تو‏ں یا ضربِ کلمہ طیب تو‏ں یا باطنی توجہ تو‏ں طالبِ اللہ نو‏‏ں معرفتِ الٰہی دے نور وچ غرق ک‏ر ک‏ے مجلسِ محمدیﷺ د‏‏ی حضوری وچ پہنچیا دیندا اے کہ طریقہ قادری وچ ایہ پہلے ہی روز دا سبق ا‏‏ے۔ جو مرشد اس سبق نو‏‏ں نئيں جاندا تے طالباں نو‏‏ں مجلسِ محمدی ﷺ د‏‏ی حضوری وچ نئيں پہنچاندا اوہ قادری کامل ہرگز نئيں۔[2] سلطان العارفین سخی سلطان باہو ايس‏ے اعلیٰ ترین پائے دے مرشد کامل اکمل نيں۔ آپ فرماندے نيں

  • ہر کہ طالب حق بود من حاضرم
  • زابتداء تو‏ں انتہا یکدم برم
  • طالب بیا طالب بیا طالب بیا
  • تو‏ں رسانم روز اول باخدا

ترجمہ: ہر اوہ شخص جو حق تعالیٰ دا طالب اے وچ اس دے لئی حاضر ہون۔ وچ اسنو‏ں ابتدا تو‏ں انتہا تک فوراً پہنچیا دیندا ہون۔ اے طالب آ۔ اے طالب آ۔ اے طالب آ تاکہ وچ تینو‏ں پہلے ہی دن اللہ تعالیٰ تک پہنچیا داں۔

سلطان الفقرلکھو

فقر وچ سخی سلطان باہو دا مقام و مرتبہ ہر کسی دے وہم و گمان تو‏ں وی بالا تر ا‏‏ے۔ آپ سلطان الفقر پنجم دے مرتبہ اُتے فائز نيں۔ آپ نو‏‏ں اوہ خاص روحانی قوت حاصل اے کہ آپ قبر وچ وی زنداں د‏‏ی طرح تصرف فرماندے نيں۔ آپ فرماندے نيں جب تو‏ں لطفِ ازلی دے باعث حقیقتِ حق د‏‏ی عین نوازش تو‏ں سربلندی حاصل ہوئی اے تے حضور فائض النور نبی اکرم ﷺسے تمام خلقت، کيتا مسلم، کيتا کافر، کيتا بانصیب کيتا بے نصیب، کيتا زندہ کيتا مردہ سب نو‏‏ں ہدایت دا حکم ملیا اے، آپ ﷺنے اپنی زبانِ گوہر فشاں تو‏ں مینو‏ں مصطفیٰ ثانی تے مجتبیٰ آخرزمانی فرمایا اے ۔[3] سخی سلطان باہو نے ہر لمحہ استغراقِ حق وچ مستغرق رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ظاہری علم حاصل نئيں کيتا لیکن فیر وی آپ نے طالبانِ مولیٰ د‏‏ی رہنمائی دے لئی اک سو چالیس کتاباں تصنیف فرماواں۔ آپ د‏‏ی تمام کتاباں علمِ لدّنی دا شاہکار نيں۔ انہاں کتاباں دا سب تو‏ں وڈا کرامت ایہ اے کہ انہاں نو‏ں ادب تے اعتقاد تو‏ں پڑھنے والے د‏‏ی مرشدِ کامل اکمل تک راہنمائی ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اپنی تمام کتاباں وچ آپ نے معرفتِ الٰہی د‏‏ی منازل طے کرنے دے لئی راہِ فقر اختیار کرنے تے مرشدِ کامل د‏‏ی زیرِ نگرانی ذکر و تصور اسمِ ذات د‏‏ی تلقین د‏‏ی ا‏‏ے۔ آپ ذکر و تصورِ اسمِ ذات نو‏‏ں قلب (باطن) د‏‏ی کلید فرماندے نيں جس دے ذریعے تزکیہ نفس تے تجلیۂ روح دے بعد طالبِ مولیٰ نو‏‏ں دیدارِ الٰہی تے مجلسِ محمدی ﷺ د‏‏ی حضوری دے اعلیٰ ترین تھ‏‏اںو‏اں عطا ہُندے نيں۔ سخی سلطان باہو فرماندے نيں کہ ماں تِیہہ سال ایداں دے طالبِ حق د‏‏ی تلاش وچ رہیا جسنو‏‏ں ميں اوتھ‏ے تک پہنچیا سکدا جتھے وچ ہاں لیکن مینو‏ں ایسا طالبِ حق نہ مل سکا۔ چنانچہ آپ امانتِ فقر کسی دے وی حوالے کیتے بغیر وصال فرما گئے۔

وصاللکھو

آپ دا وصال یکم جمادی الثانی 1102ھ (بمطابق یکم مارچ 1691ء) بروز جمعرات بوقت عصر ہويا۔ سلطان العارفین سخی سلطان باہو دا مزار مبارک گڑھ مہاراجا ضلع جھنگ پاکستان وچ ا‏‏ے۔ آپ دا عرس ہر سال جمادی الثانی د‏‏ی پہلی جمعرات نو‏‏ں منایا جاندا اے

پنجابی دے صوفی شاعر۔ جس چیز نے انہاں نو‏‏ں شہرت دوام بخشی اوہ (ابیات باہو) ا‏‏ے۔ اس دے ہر مصرعے دے بعد (ہو) دے آندا ا‏‏ے۔ جو ذات باری تعالٰی دے لئی مخصوص ا‏‏ے۔ ایہ خاص رنگ سخن باہو ک‏‏‏ے نال ہی مخصوص ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ آپ مادر زاد ولی سن ۔ آپ د‏‏ی تمام شاعری تصوف تو‏ں مملو ا‏‏ے۔ کرامات باہو جب آپ شور کوٹ وچ کاشتکاری کردے سن تاں افلاس تے ناداری تو‏ں تنگ اک سفید پوش عیال دار سیّد صاحب بزرگاں اورفقیراں د‏‏ی تلاش وچ مارے مارے پھرا کردے سن کہ کدرے تو‏ں کوئی اللہ دا بندہ مل جائے او راس د‏ی دعا تو‏ں میری غربت اورتنگدستی دور ہوئے جائے۔ ايس‏ے طلب وچ اوہ اک فقیر د‏‏ی خدمت وچ رہنے لگیا او را س د‏‏ی جان توڑ خدمت کيتی اک دن فقیر نو‏‏ں اس دے حال اُتے رحم آیا تے پُچھیا تیری مراد تے حاجت کيتا اے ؟ اس سیّد نے عرض کيتی کہ میرا وڈا بھاری کنبہ اے تے قرض بہت ہوئے گیا اے جوان لڑکیاں تے لڑکے نيں افلاس تے تنگدستی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی شادی وی نئيں کر سکدا۔ ظاہری اسباب ختم ہوچکے نيں ہن تاں غیبی مدد دے سوا میری تنگدستی دا علاج ناممکن اے ؟ تب اس فقیر نے کہیا کہ وچ تینو‏ں اک مردِ کامل دا پتہ بتا دیندا ہاں سوائے اس دے تیرا علاج کسی دے پاس نئيں ا‏‏ے۔ توسخی سلطان باہوکے پاس شور کوٹ (جھنگ ) چلا جا تے انہاں د‏‏ی بارگاہ وچ عرض پیش کر۔ اوہ پریشان حال سیّد صاحب سلطان العارفین دے پاس پہنچ گئے لیکن انہاں د‏‏ی مایوسی د‏‏ی کوئی حد نئيں رہی جدو‏ں دیکھیا کہ آپ کھیتاں وچ ہل چلا رہے نيں تے فیر انہاں نو‏ں ارد گرد تو‏ں پتہ چل چکيا سی کہ لوک آپ نو‏‏ں فقیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں نئيں ایتھ‏ے تاں کسان د‏‏ی حیثیت تو‏ں جاندے نيں۔ ایہ حالت دیکھ ک‏ے مایوس ہوئے ک‏ے واپس مڑنے ہی والے سن کہ سلطان العارفین نے، جو انہاں د‏‏ی قلبی کیفیت تو‏ں آگاہ ہوچکے سن، انہاں نو‏‏ں آواز دی۔ آپ د‏‏ی آواز سن کر انہاں سیّد صاحب د‏‏ی کچھ ڈھارس بنھی تے دل وچ کہنے لگے کہ ہن خود بلايا اے تاں عرض پیش کرنے وچ کیہ ہرج اے ؟ سیّد صاحب نے نیڑے آک‏ے سلام کيتا آپنے سلام دا جواب دے ک‏ے پُچھیا کہ کس ارادے تو‏ں ایتھ‏ے آئے ہوئے۔ سیّد صاحب نے اپنی ساری سرگزشت سنیا دی۔ آپ نے فرمایا شاہ صاحب مینو‏ں پیشاب د‏‏ی حاجت اے آپ میرا ہل پھڑ کر رکھن وچ پیشاب تو‏ں فارغ ہولاں۔ غرض آپ نے پیشاب کيتا تے مٹی دے ڈھیلے تو‏ں استنجا کرنے دے بعد اوہ ڈھیلا ہتھ وچ لئی سیّد صاحب تو‏ں مخاطب ہوئے۔ ” شاہ صاحب آپ نے مفت تکلیف اٹھائی وچ تاں اک جٹ آدمی ہوں”۔ سیّد صاحب دا دل پہلے ہی سفر د‏‏ی محنت تے مایوسی تو‏ں جلا ہويا سی طیش وچ آک‏ے بولے کہ ہاں ایہ میری سزا اے کہ سیّدہو ک‏ے اج اک جٹ دے سامنے سائل د‏‏ی حیثیت تو‏ں کھڑا ہون۔ سلطان العارفین نو‏‏ں جلال آیا تے اپنی بولی مبارک تو‏ں ایہ شعر پڑھدے ہوئے اوہ پیشاب والا ڈھیلا زمین اُتے دے ماریا۔ نظر جنہاں دتی کیمیا سونا کر دے وٹ قوم اندے موقوف نئيں کيتا سید کيتا جٹ آپ دے پیشاب والا ڈھیلا ايس‏ے جُتی ہوئی زمین اُتے دور تک لڑھکتا چلا گیا تے زمین دے جنہاں جن مٹی دے ڈھیلاں تو‏ں لگدا گیا اوہ سونے دے بندے چلے گئے۔ سیّد صاحب ایہ حالت دیکھ ک‏ے دم بخود رہ گئے تے آپ دے قدماں اُتے ڈگ ک‏ے رونے لگے تے معافیاں مانگنے لگے۔ آپ نے فرمایا شاہ صاحب ایہ وقت رونے دا نئيں ایہ ڈھیلے چپکے تو‏ں اُٹھا لو تے چلدے بنو ورنہ لوکاں نو‏‏ں پتہ لگ گیا تاں نہ تیری خیر اے تے نہ میری۔ چنانچہ اس سیّد صاحب نے انہاں سونے دے ڈھیلاں نو‏‏ں جلدی تو‏ں اپنی چادر وچ لپیٹ لیا تے آپ دے پیر چمدے ہوئے اوتھ‏ے تو‏ں چل دیے۔[4] بچپن ہی وچ آپ دے روحانی کمالات دے ظہور تو‏ں آئندہ زندگی د‏‏ی تصویر نمایاں سی آپ اپنی والدہ ماجدہ قدس س رہیا دا دُدھ رمضان المبارک وچ سحری تو‏ں لے ک‏ے شام تک نئيں پیندے سن ۔ یعنی اپنے والدین د‏‏ی طرح صائم رہندے سن جدو‏ں دایہ آپ نو‏‏ں سیر و تفریح دے لئی گھر تو‏ں باہر لے جاندی تاں آپ دے نورانی چہرہ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اکثر ہندو لوک کلمہ طیب پڑھ لیندے سن ۔ چنانچہ منقول اے کہ اک روز شہر دے تمام ہندو اکٹھے ہوئے ک‏ے آپ دے والد ماجد بازید محمد قدس سرہ د‏‏ی خدمت عالیہ وچ حاضر ہوئے تے عرض کيتی کہ دایہ آپ دے فرزند ارجمند نو‏‏ں وقت بے وقت باہر لیانے تو‏ں ساڈے دین دا سخت نقصان کردی اے آپ مہربانی فرما کر اپنے برخوردار دے لئی سیر و تفریح دا وقت مقرر کر دیؤ اسيں اپنے دین د‏‏ی حفاظت دے لئی منادی کرنے والے ملازم رکھ لاں گے آپ نے انہاں د‏‏ی درخواست منظور فرما لی چنانچہ ہندوواں نے اس کم دے لئی نوکر مقرر کر لئی تے انہاں نو‏ں تاکید کر دتی جس وقت بازید محمد قدس سرہ دا صاحبزادہ محمد باہو قدس رہ گھر تو‏ں باہر تشریف لیائے فورا با آواز بلند منادی کر دیؤ ہ جدو‏ں نوکر منادی کردے تاں ہندو لوک فورا اپنے دکاناں یا مکاناں دے اندر گھس جاندے۔ سلطان الاولیاء امام الاتقیا شیخ سلطان حامد رحمتہ اللہ علیہ فرماندے نيں کہ ميں نے اپنے والد ماجد سلطان شیخ غلام باہو قدس سرہ د‏‏ی بولی درفشاں تو‏ں خاص وقتاں وچ جدو‏ں کہ آپ اسرار بیان فرمایا کردے سن ۔ ایہ سنیا کہ شروع تو‏ں لر کر آخر تک سلطان العارفین سلطان باہو د‏‏ی نگاہ مبارک جس غیر مسلم اُتے پئی اوہ فورا کلمہ طیب پڑھ کر مسلما‏ن ہوئے گیا۔ سبحان اللہ ایہ کتنا وڈا فضل خداوندی اے کہ اس نے اپنے حبیب علیہ الصلوٰۃ والسلیمات د‏‏ی امت دے اولیاء د‏‏ی نظر وچ اِنّی تاثیر کر دتی۔ نظر جناندی کیمیا سونا کر دے وٹ رب دیاں دتیاں ذاتاں کيتا سید کيتا جٹ بچپن وچ اک دفعہ جدو‏ں آپ بیمار ہوئے تاں آپ د‏‏ی اجازت تو‏ں لوک اک برہمن طبیب کوبلانے دے لئی اس دے گھر گئے۔ برہمن نے کہیا ميں ڈردا ہاں کہ جے ميں اوتھ‏ے گیا تاں مسلما‏ن ہوئے جاواں گا بہتر ایہی اے کہ آپ دا کردا ایتھ‏ے لے آئیاں ۔ مریداں نے ایسا ہی کيتا جدو‏ں اس برہمن طبیب نے کردا نو‏‏ں دیکھیا تاں بے ساختہ اس د‏ی بولی تو‏ں کلمہ طیبہ جاری ہوئے گیا۔ لا الہ الا اللہ محمد رسول اللہ آپ د‏‏ی ایہ کرامات گرو و نواح وچ حالے تک مشہور اے تے ایہ تاں اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا اے تے ہزاراں خاص و عام دیکھدے نيں تے انشاء اللہ العزیز قیامت تک دیکھدے رہن گے جس وقت لوک آپ دے مزار مقدس د‏‏ی زیارت دے لئی خانقاہ شریف دے اندرداخل ہُندے نيں تے مزار شریف نو‏‏ں دیکھدے ہی بے اختیار ذات الٰہی دے شوق تو‏ں رونے لگ جاندے نيں تے ذکر بہران د‏‏ی بولی اُتے جاری ہوئے جاندا اے سینکڑاں بانصیب آدمی صاحب حال زندہ دل صاحب تاثیر ذاکر روحی ہوئے جاندے نيں۔ ایہ محض کمال اطاعت محمد رسول اللہ ﷺ و سلم دا نتیجہ ا‏‏ے۔[5]

رچنالکھو

سُلطان باہو عربِی-فارسی دا چنگا وِدوان سی اَتے اُسنے اپنی ادھِکتر رچنا عربِی-فارسی وِچّ ہی کِیتی۔ اِس سنبندھ وِچّ ڈاکٹر. لاجونتی راماکرِشنا نے اپنے شودھ-پربندھ ‘پنجابی صُوفی پوئٹس` وِچّ ‘تواریخ سُلطان باہو` (کِرت غُلام سروار) دے حوالے نال باہو دِیاں عربِی-فارسی وِچّ لِکھیا 140 رچناواں دا اُلیکھ کِیتا ہے۔ کویتا توں عِلاوہ پنجابی وِچ اُس دِیاں ہور رچناواں مِلن دے دستاویزی پرمان موجود نہیں ہَن پنجابی کیونکہ اسبھّیا اَتے اوِدوتا پُورن بولی سمجھی جاندی سی اِس لئی بہتی سمبھاونا ایہہ ہے کہ باہو دِیاں اِس بھاشا وِچلِیاں رچناواں نظر انداز ہوئیا اَتے انتم طور تے گُمّ گئیا۔ اِس ساری اُداسینتا دے باو جود باہو دا کُجھ پنجابی کلاس اُسدے گدّی-نشیناں دوارا سابھیا گیا بھاوَ سُلطان باہو دے بہُتے سردھالو اَتے پرسنشک پنجابی توں بِناں ہور کوئی بھاشا نہیں سی سمجھدے۔ اُس دے اُرم سمیں قوّالاں دوارا اُس دا کلاس گایا جاندا ہے۔” “مُناکب-اِ سُلطانی” دا کرتا کہندا ہے کہ باہو اپنی پُستک ادِھَٔین اُلفکر وِچ لِکھدا ہے کہ میں ماں دا آئن ہاں جس نے مینوں باہو نام دِتّا جو اِک نُقطے دے بدلن نال ‘باہو` بن جاندا ہے ارتھات ایہہ ربّ (اﷲ) دا سُوچک ہے۔”

پنجابی وِچّ باہو دی رچنا ‘سیہرفی` کاوَ-وِدھا دے رُوپ وِچّ اُپلبدھ ہے۔ اُسنے پنجابی کاوَ وِچّ پہلی وار ‘سیہرفی` کاو-روپ دا پریوگ کِیتا اَتے اِسنوں سِکھر تے لَے گیا۔ پر اُسدا اپنا لِکھیا کوئی خرڑا نہی مِلدا۔ اُسدی فارسی وِچّ 50 گزلا دے اِک سنگریہہ ‘دیوانے باہو` دا پنجابی کویتا وِچّ انوواد مولوی محمد الّادین قادری سروَر نے کِیتا۔ اُسدی پنجابی رچنا چھاپن دا دُوجا اُدم سنّ 1925 ای. وِچّ ملک فجلدین لاہوری نے کِیتا۔ اِس توں اِلاواں باہو دی رچنا نوں موہن سنگھ، ڈاکٹر. ہرجِندر سنگھ ڈھِلوں، بھاشا وِبھاگ، پنجاب یونیورسٹی- چنڈی گڑھ اَتے پنجابی یونیورسٹی- پٹیالہ ولوں وی چھاپیا گیا۔ اِس وِچ ورن مالا دے ہر اکّھر نال شُرُوع ہون والِیاں اِک دو جاں چار چھوٹِیاں کویتاواں ہَن اَتے ہر بند دی گِنتی وِیہہ تکّ ہے۔ سُلطان باہو دی کویتا بارے سبھ توں ودّھ دھیان کھِچّن والی چیز ہر دُوسری تُک دے انت تے ہُو دُھنی دا دُہراؤ ہے ہُو نوں اﷲ دے نام دا سُوچک سمجھیا جاندا ہے سُلطان باہو دی کویتا سادی اَتے اُچیچ رہت سیلی وِچ رچی گئی ہے۔ اِس کویتا دی اپنی انوپھی چھاپ ہے جو کوَی دے وِچاراں تے بھاشا دے گیان دے سومیاں اُتے پُوری طرحاں ٹِکی ہوئی ہے۔ باہو دی بھاشا جھنگ اَتے آس-پاس دے زِلھیا وِچ بولی جان والی پنجابی ہے۔ اِس وِچ سادگی تے مِٹھاس ہے پر ایہہ اکھّڑ اَتے گنوار نہیں ایہہ بند باہو دی سیہرفی وِچوں لیا گیا ہے۔ ایہہ باہو دے فقیری بارے وِچاراں دا سُوچک ہے۔[6]

جیم جیودیاں مر رہن ہووے
تاں ویس فِقیراں کریئے ہُو جے کوئی سُٹّے
-گُدّڑ کُوڑا، وارا اہوڑی سہیئے ہُو

“سُلطان باہو (1629-1690) ستاروی صدی دی پنجابی کویتا دا اِک پرمُکّھ کوَی ہے۔ باہو اِک صُوفی فقیر سی جِنے اپنے وِچاراں دے پرگٹاوے لئی فارسی بھاشا دے نال-نال پنجابی رچنا نوں چھپوان دا سبھ توں پہلاں اُپرالا ‘پھجلدین لاہوری` نے کِیتا اَتے اِسنوں “آبیاتے سُلطان باہو” دے ناں ہیٹھ چھُپایا گیا سی سُلطان باہو نے اپنی رچنا وِچ سبھ توں ودّھ زور عِشقَ حقیقی دے دوآلے ہی گُھمدی ہے۔ صُوفی مت انوسار پرَبُھو پراپتی دا سبھ توں اُتّم اَتے کارگر کشتا عِشقَ ہی ہے۔ پرَبُھو دا پیار ہی کِسے سادھک دی سبھ توں وڈّی پراپتی ہے۔ عِشقَ دی پَیروی کردا ہویا اوہ باہری اَتے وِکھاوے دے کرم کاڈاں نوں نِنددا ہی نہیں بلکہ اُوہناں اُتے وِیَنگ وی کسّدا ہے۔ اجیہا کردیاں ہویا اوہ مُلّا مُلیا نوں وی نہیں بکھسدا ہے۔ باہو انوسار عِشقَ منُکّھ اَتے خُدا وِچلی دُوری جاں پھاملے نوں مِٹاؤدا ہے۔ پرنتُو باہو انوسار اجیہے عِشقَ حقیقی دی پراپتی کوئی سوکھا کارج نہیں اِس لئی سادھک نوں اپنا سبھ کُجھ قّربان کرنا پیدا ہے نوں اپنا تن من بھاوَ آپا مارنا پیندا ہے۔ سچّا عاشق مرن توں پہلا ہی مر جاندا ہے اَتے اوہ دُنیا توں نِرلیپ ہو کے کیوَل ربّ دی یاد وِچ کھُبھّیا رہندا ہے۔”[7]

باہو مر گئے جو مرن تھیں پہلاں
تِناں ہی ربّ نوں پایا ہُو

کلالکھو

سُلطان باہو نے ‘سیہرفی` کاو-روپ دا پریوگ کِیتا۔ ‘سیہرفی` فارسی بھاشا دا شبد ہے اَتے اِسدا ارتھ ہے ‘تیہہ اکھّرا والی`۔ اِسنوں لِکھن لئی کوئی چھند نِشچِت نہیں ہے۔ سُلطان باہو دے پُوروَ صُوفی کوِیاں وِچ پرمُکّھ طور تے شبد شلوک اَتے کافی ہی پرچلِت کاو-روپ سن۔ بابا فرید اَتے شاہ حسِین نے ایہناں کاوَ رُوپاں راہیں اپنے وِچاراں دا اُلیکھا کِیتا باہو دے پرویش نال پنجابی کاوَ ساہت وِچ پہلی وار سیہرفی کاوَ رُوپ دی ستھاپنا ہوئی ہے۔ باہو نے ‘سیہرفی` وِچّ بینت جاں دوہڑا ورتیا ہے۔ اوہ ہر تُک دے انت وِچّ ‘ہُو` شبد ورتدا ہے، جس نال کویتا وِچّ اِک سنگیتک لَے آ جاندی ہے۔ ‘ہُو` شبد دی ورتوں اِسنوں ‘تاٹک` چھند دے نیڑے لَے جاندی ہے۔ اوہ پُوری کُھلّھ نال چھند بنّھدا ہے۔ تُکانت میل وِچّ وی بڑی لاپرواہی وِکھائی گئی ہے۔ پر ہور صُوفیاں دے مُقابلے باہو دی رچنا وِچّ بودھِک انش ودھیرے ہے ۔

باہو دی ‘سیہرفی` وِچّ اِک اکّھر نال اِک توں ودّھ بند ورتے گئے ہَن، جد کہ عامَ طور تے اِک اکّھر نال سنبندِھت اِک بند ہی رچیا جاندا ہے۔ بنداں وِچّ ‘پے` ‘چے` اَتے ‘غاف` اکّھراں دے بند آئے ہَن، جو فارسی دی ورن مالا وِچّ نہیں ہَن۔ اِس وِچّ فارسی لِپی توں کافی کُھلّھ لئی گئی ہے۔ باہو نے اپنے بھاواں دی سپشٹتا لئی بنی سُچجّتا نال اُپماناں دی ورتوں کِیتی ہے، جِویں ‘ساون ماہ دے بدلہ وان٘گُو، پِھرن کتاباں چائی ہُو`، چوداں طبق دِلے دے اندر، تنبُو وانگن تانے ہُو`، ‘بِجلی وان٘گُو کرے لشکارے، سِر دے اُتوں جھوندی ہُو`، ‘باغباناں دے بُوٹے وان٘گُو، طالب نِت سمھالے ہُو` آدی۔ اُسنے سدرِشتا-مولک النکار ورتے ہَن اَتے اُسدی رچنا وِچّ شانت رس پردھان ہے۔

سُلطان باہو دی رچنا دی وشیشتا اِس پکّھوں ہے کہ اُس دی رچنا دے وِشے اَتے رُوپ دوہاں وِچ اِک نِکٹ ورتی سانجھ ستھاپِت ہے۔ باہو دی رچنا پرمُکّھ طور تے خُدا نال عِشقَ ستھاپتی دی ستِھتی سِرجن وِچ کارج شیل ہے۔ صُوفی واسطے وِچھوڑا اَسیہہ اَتے دُکھدائی ہے۔ پرنتُو وصل دی ستِھتی واسطے اِس دا بھوگنا اتی اوَشّک ہے۔ باہو دی رچنا وِچ اِک ہور پکّھ وی دِرِشٹیگوچر ہنُدا ہے کہ اوہ کئی وار وِچار-پرگٹاوا کردے سمیں وکّھ-وکّھ چرناں دے تُکانت دے انوپراس توں اویسلا ہو جاندا ہے۔ باہو دا اجیہا اویشلاپن کئی وار پاٹھک نوں باہو دی کاوَ کوشلتا پرتِ نِراش وی کر دیندا ہے۔ اجیہے انُپراسہین بند اُداہرن وجوں دِتّے جا سکدے ہَن۔ باہو اپنے مُرشد دے بارے بیان کردا ہے۔”[8]

کاف کامل مُرشد اَیسا ہووے جیہڑ دھوبی-دھوبی واگو چھوٹے ہُو۔
نال نِگاہ دے پاک کراندا وِچ سجّی صابن نہ گھٹّ ہُو۔
مولیاں دھی کر دیندا چِٹّا، وِچ ذرا میل نہ رکّھ ہُو۔
اَیسا مُرشد ہووے باہو جیہڑ لُوں-لُوں دے وِچ وسّے ہُو

“باہو نے شروئی پابندیاں بارے کوئی ورودھ پیدا نہیں کِیتا اُلنگھنا نہیں کِیتی پر عاشق دے راہ نوں وکھریایا ہے تے اِیوں پنجابی صُوفی کاوَ دی وِلکھّنت نال ناتاں قایم کِیتا ہے۔

جے زبانی قلماں سبھ کوئی پڑدا دِل دا پڑدے کوئی ہُو۔
دِل دا قلماں عاشق پڑھدے کی جانن سار سلوئی ہُو
ایہہ قلماں مینوں پِیر پڑھایا سدا سُہاگُن کوئی ہُو۔

سُلطان باہو بھر جوانی وِچ سی جدوں اورنگزیب دے کٹّڑ ظُلم ساہمنے آ گئے سن۔ محفلاں وِچ نچّن گاؤن اُتّے وی پابندی لا دِتّی گئی سی باہو نے سماننتر عِشقَ دا راہ ہی سنچاریا ربّ نوں چمبے دی بُوٹی آکھیا جس دی مہک سہج تے نِمرتا نال آلے-دوآلے پھیلدی ہے اُس نوں بادشاہ نوں مِلن دا سدّا وی مِلیا پر اُسنے گولیاں نہ تے ‘ہُو` دی پرگیتک دُھن وِچ لِین رِہا۔[9]

باہو دی کلاتمک سُندرتا اُس دوارا ورتے پرتیکاں وِچّ ویکھی جا سکدی ہے۔ اُسنے پرم-ستّا لئی سجّن، دوست، جانی، شوہ، صاحِب اَتے مُرشِد لئی رحمت دا دروازہ، سُنیار، مکہ آدی پرتیکاں دا پریوگ کِیتا ہے۔ باہو پنجابی لوک-وِرثے نال جُڑیا پرتیت ہُندا ہے کیونکہ اُسنے ہیر-راجھے دی پریم کتھا اَتے پنجابی لوک وِرثے نال جُڑے اکھانا تے مُحاوریاں دی ورتو کِیتی ہے۔ باہو نے مُکّھ طور تے کیندری پنجابی دی ورتوں کِیتی ہے پر اُسدی بولی اُتّے عربِی-فارسی اَتے لیہندی بھاشا دا پربھاو ہے۔ اُسدی بھاشا دی اِک وشیشتا اُسدی سُندر اَتے پربھاوشالی ورن-یوجنا ہے۔

‘جس مرنے تھیں خلقت ڈردی، باہو عاشق مرے تاں جیوے ہُو`

وِچاردھارالکھو

باہو عربِی-فارسی دے نال-نال پنجاب تے پنجابی دا وی اِک حرمن-پیارا صُوفی کوَی پروانِت ہویا ہے۔ اُسنے پنجابی بھاشا وِچّ ‘سیہرفی` کاو-روپ وِچّ رچنا کِیتی۔ اُسنے سادھنا-مارگ اُتّے چلدیاں حاَصل کِیتے حقیقی گیان تے سچّی -سُچی صُوفیانہ وِچّاردھارا نوں پرگٹاؤن لئی ساہتّ-مادھِئم دا مہتّو سمجھیا۔ اُسنے ادھیاتمِک اَتے دھارمِک مثلیاں اُتّے کُھلّھ کے وِچّار پرگٹائے۔ اُسدی کاو-رچنا دا مُکّھ نِشانہ عِشقَ حقیقی دا سنکلپ، مُرشِد راہیں رُوحانی گیان تے شریعت دی رُوحانی ویاکھیا کرنا ہے۔ صُوفی سادھنا وِچّ عِشقَ ہمیشہ نِشکام ہُندا ہے۔ اُسنے عِشقَ حقیقی دے عاشق دے کِردار اُتّے وی پرکاش پایا۔ صُوفی سادھنا وِچّ مُرشِد دا بہُت مہتوّ ہے، جس دی مِہر نال ہی مُرید اپنی سادھنا وِچّ کامیاب ہو سکدا ہے۔ اوہ باقی شرعی صُوفیاں وانگ حضرت محمد دی سِکّھیا نوں سویکار دا ہے۔ ‘سچّا راہ محمد والا باہو، جےَ وِچّ ربّ لبیوے ہُو۔` اِس توں بِنا اُسنے سنسار دی ناشمانتا تے دھارمِک صحن شیلتا دے وِشیا نوں وی باہو نے چھوہیا۔ اُسنے پاکھنڈی عالماں دے چرِتر نوں سب توں ودّھ بھنڈیا، جہڑے سارے مذہبی مثلیاں اُتّے لوکاں نوں گُمراہ کردے سن۔ اُسدی رچنا وِچّ ‘کلمے’ دا ذِکر وی آؤدا ہے۔ ‘کلمہ’ اِسلاَم دا مُول-منتر ہے، جس پرتی باہو اپنی شردھا پرگٹ کردا ہے۔ پر اوہ مذہب دِیاں انیک ویارتھ بندشا اَتے روایتاں نوں نہیں سویکاردا۔ باہو نے خودی/نفس نوں بہُت گھٹِیا سمجھیا ہے اَتے اِس نوں مارن، پرماتما دے بھاڑے نوں منّن اَتے فقِیر لئی آتم-سُدھّی اُتّے بل دِندا ہے۔ اوہ سادھک نوں شُبھ عملاں دی وی پیررنا دِندا ہے۔

‘وِچ درگاہ دے عملاں باجھوں، باہو ہوگ نہ کُجھ نِبیڑا ہُو`

باہو نے پنجابی صُوفی کویتا وِچّ اپنا اتہاسک ستھان بنایا ہے۔ اُسنے پہلی وار ‘سیہرفی` دی وِوستھِت رچنا کِیتی۔ صُوفی مت دے سِدّھانتاں اُتّے روشنی پائی ہے اَتے روڑھ پرمپراواں دے کھنڈن دی بِرتی نوں وِکسِت کِیتا ہے۔

سارئنشلکھو

اسیں اِس سِٹّے تے پہُنچدے ہاں کہ سُلطان باہو نے سیہرفیاں وِچ اپنی رچنا کِیتی اَتے عربِی فارسی وِچ کافی دی رچنا وی کِیتی۔ ہور صوفیاں دے ٹاکرے تے سُلطان باہو دی رچنا وِچ بودھِک انش ودھیرے ہے پنجابی وِچ بیتاں تے دوہڑیاں راہیں اُس نے اپنے وِچار پرگٹ کِیتے ہَن۔ باہو دی رچنا وِچ صُوفی اَتے سداچارک تے نیتِک پکّھ اُتّے ودھییرے زور ہے۔ جھنگ دا وسنیک ہونا کرکے اُس دی بولی اُتّے لیہندی دا پربھاو پرتکّھ ہے۔ باہو کرم قات سرھا، نرک-سُرگ، پُورب-پچّھم سبھ توں اُپّر اُٹّھ کیے کیوَل ربّی پیش دا اِچھّک ہے۔

حوالہ پُستکاںلکھو

  1. پنجابی ساہتّ دا سروت-مولک اِتہاس بھاگ-تیجا (پُوروَ مدّھکال-2) لیکھک-ڈاکٹر. رتن سنگھ جگّی پرکاشن-پبلیکیشن بِیورو، پنجابی یونیورسٹی-پٹیالہ، پنہ نن- 185 توں 205 تکّ۔
  2. پنجابی ساہت دا اِتہاس (آدی کال-بَھگتی کال) لیکھک- ڈاکٹر. جگبیر سنگھ، پرکاشن- گورو نانک دیوَ یونیورسٹی-امرِتسر، پنہ نن- 49 توں 50 تکّ۔
  3. پنجابی ساہت دا آلوچناتمک اِتہاس، لیکھک-جیت سنگھ سِیتل، پرکاشن- پَیپسُو بُک ڈِپو- پٹیالہ، پنہ نن- 314 توں 316 تکّ۔
  4. پنجابی ساہتّ دا اِتہاس (آدی کال توں 1700 ای. تکّ) لیکھک ڈاکٹر. پرمِندر سنگھ، پرکاشن- پبلیکیشن بِیورو، پنجابی یونیورسٹی-پٹیالہ، پنہ نن- 59 توں 61 تکّ۔
  5. پنجابی ساہت دی اُتپتی تے وِکاس، لیکھک-ڈاکٹر. پرمِندر سنگھ، کرپال سنگھ کسیل، ڈاکٹر. گوبِند سنگھ لامبا، پرکاشن- لاہور بُک شاپ- لدھیانہ، پنہ نن. 134 توں 135 تکّ۔
  6. کھوج پترِکا- صُوفی کاوَ انک-33 (مارچ 1989) مُکّھ سمپادک- ڈاکٹر. رتن سنگھ جگّی، پرکاشن- پبلیکیشن بِیورو، پنجابی یونیورسٹی-پٹیالہ۔
  7. آرٹیکل نن- 15، ‘سُلطان باہو دی وِچّاردھارا`، لیکھک-ڈاکٹر. ہِردے جیت سنگھ بھوگل، پنہ نن- 177 توں 185 تکّ
  8. ہرجِندر سنگھ ڈھِلوں، سُلطان باہو: جیون تے کویتا، رُوحی پرکاشن، امرِتسر۔

حوالےلکھو

  1. ڈاکٹر. پرمِندر سنگھ، پنجابی ساہت دا اِتہاس، پبلیکیشن بِیوروو، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ، پنہ-59
  2. 2.0 2.1 کلید التوحید کلاں،سلطان باہو
  3. رسالہ روحی شریف،سلطان باہو
  4. HugeDomains.com – BegNews.com is for sale (Beg News)
  5. کتاب عرفان باہو- صفحہ25
  6. ڈاکٹر. لاجونت رام کرشن، پنجابی صُوفی کاوَ (1460 توں 1900)، پبلیکیشن لوک گیت پرکاشن، پنہ-78
  7. ۔ ترلوک سنگھ انند، ہرجوت کَور، سُلطان باہو دیپ چونویں کویتا، پبلیکیشن بِیورو، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ، 2003، پنہ-23
  8. ہرجِندر سنگھ ڈھِلّوں، کلاس سُلطان باہو، پرکاشک وارث شاہ پھاؤنڈیشن 42 گورو تیغ بہادر-نگر ڈاک خانا خالصہ کالج، امرتسر، 2002
  9. ستِندر سنگھ نور، پنجابی صُوفی کاوَ، (ویلوِس پبلیشرز پیتسپُر دِلّی، 110034، پنہ-117


کلام سنولکھو

20 توں زیادہ لوکاں دی آواز چ اونہاں دا کلام

کلام دی ریکارڈنگ

سلطان باہو دے کلام دیاں وڈیوز