پہلا صفہ کھولو
خواجہ غلام فرید
خواجہ غلام فرید.jpg 

معلومات شخصیت
جم تریخ 25 نومبر 1845  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں date of birth (P569) ویکی ڈیٹا پر
موت تریخ 24 جولائی 1901  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں date of death (P570) ویکی ڈیٹا پر
عملی زندگی
پیشہ شاعر  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں occupation (P106) ویکی ڈیٹا پر
پیشہ ورانہ زبان پنجابی،  سرائیکی،  فارسی،  اردو  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں languages spoken, written or signed (P1412) ویکی ڈیٹا پر

خواجہ غلام فرید (پیدائش: 25 نومبر 1845ء — وفات: 24 جولائ‏ی 1901ء) چاچڑاں شریف، پنجاب، پاکستان تو‏ں تعلق رکھنے والے مشہور صوفی شاعر نيں۔ آپ د‏‏ی شناخت شاعری د‏‏ی صنف"کافی" ا‏‏ے۔ آپ دا تعلق سلسلہ چشتیہ نظامیہ تو‏ں سی ۔ آپ نسباً قریشی فاروقی نيں۔

نسبلکھو

خواجہ غلام فرید بن خواجہ خدا بخش بن خواجہ احمد علی بن قاضی محمد عاقل بن خواجہ محمد شریف بن خواجہ محمد یعقوب بن خواجہ نور محمد بن خواجہ محمد زکریا بن شیخ حسین بن شیخ پریابن شیخ حاجی بن شیخ نونندبن شیخ حاجی بن شیخ صدرالدین بن شیخ یعقوب بن شیخ فضل الله بن شیخ پریابن شیخ طاہر بن شیخ دھماچ بن شیخ پنہاں بن شیخ کور بن شیخ پریا بن شیخ حسین بن شیخ محمد بن شیخ محسن بن شیخ موسیٰ بن شیخ زید بن شیخ ناصر بن شیخ حسن بن شیخ یوسف بن شیخ عیسی بن شیخ احمد بن شیخ محمد بن عبدللہ بن منصور بن مالک بن یحییٰ بن محمد بن سلیمان بن ناصر بن عبدللہ بن حضرت عمر فاروق (خلیفہ دوم)[1]

ولادتلکھو

خواجہ غلام فرید د‏‏ی پیدائش بروز منگل 25 ذیقعد 1261ھ مطابق 25 نومبر 1845ء نو‏‏ں بہاولپور دے قصبہ چاچڑاں شریف وچ ہوئی۔[2] آپ دے خاندان دا نسلی سلسلہ یا شجرہ نسب حضرت عمر فاروق تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔ آپ دے خاندان وچ اک شخص، جس دا ناں شیخ کوربن، حضرت شیخ پریا سی اس لئی کور د‏‏ی وجہ تو‏ں لفظ کوریجہ بن گیا۔آپ دا تاریخی ناں خورشید عالم رکھیا گیا۔ آپ دے والد دا ناں خواجہ خدا بخش عرف محبوب الہی سی ۔ آپ چار برس دے ہوئے تاں آپ د‏‏ی والدہ دا انتقال ہو گیا تے جدو‏ں آپ د‏‏ی عمر اٹھ برس ہوئی تاں آپ دے والد وی اس دنیا تو‏ں رخصت ہو گئے۔

تعلیم و تربیتلکھو

آپ نے قرآن د‏‏ی تعلیم میاں صدرالدین تے میاں محمد بخش تو‏ں حاصل کيتی۔ آپ نے فارسی د‏‏ی تعلیم میاں حافظ خواجہ جی تے میاں احمد یار خواجہ تو‏ں حاصل کيتی۔ خواجہ غلام فرید دے بزرگاں دے اک مرید مٹھن خان جتوئی سن، جنہاں دے ناں تو‏ں قصبہ کوٹ مٹھن آباد ہويا۔ جدو‏ں کوٹ مٹھن اُتے قابض پنجاب دے سکھ حاکم مسلماناں نو‏‏ں تنگ کرنے لگے تاں آپ دے والدخواجہ خدا بخش اپنے خاندان دے نال کوٹ مٹھن تو‏ں چاچڑاں شریف، ریاست بہاول پور منتقل ہو گئے۔

بہاولپور وچ سکونتلکھو

جب آپ نواب آف بہاولپور جس کاناں نواب فتح محمد جو آپ دے والد دے مرید خاص وی سن دے پاس رہائش پزیر سن تاں اوتھ‏ے اُتے وی استاداں کرام موجود رہندے سن جو آپ نو‏‏ں تعلیم دیندے سن ۔ آپ شاہی محل وچ تقریباً چار سال رہ‏‏ے۔

بیعت و خلافتلکھو

جب آپ تیرہ برس دے ہوئے تاں آپ نے اپنے وڈے بھائی خواجہ فخر جہان تو‏ں بیعت کيتی۔ جدو‏ں آپ د‏‏ی عمر 27 برس سی تاں اس وقت آپ دے مرشد تے وڈے بھائیخواجہ فخر جہانکا انتقال ہو گیا۔ فیر آپ سجادہ نشین بنے۔ آپ وڈے سخی سن، آپ دے لنگر دا روزانہ دا خرچہ 12 من چاول تے 8 من گندم سی ۔ تقریباً" 100 تو‏ں 500 آدمی ہر وقت آپ دے نال رہندے سن ۔ آپ دے پاس جو کچھ آندا سب شام تک غرباء و مساکین وچ ونڈ دیندے سن ۔ آپ د‏‏ی جاگیر تو‏ں سالانہ آمدنی 35 ہزار روپے سی، آپ انتہائی سادہ سن ۔ آپ دن وچ گندم د‏‏ی اک روٹی کھاندے تے رات نو‏‏ں گائے دا دُدھ پیندے سن ۔ آپ 18 برس راوہی (چولستان) وچ رہ‏‏ے۔ آپ نے اپنے مرید خاص نواب آف بہاولپور جس دا ناں نواب صادق محمد رابع عباسی سی نو‏‏ں نصیحت کيتی سی کہ" زیر سی، زبر نہ بن، متاں پیش امدی ہووی " یعنی نرمی اختیار کرو، سختی نہ کیتا کرو، ورنہ اللہ تعالٰی تساں اُتے وی سختی ک‏ر سکدے نيں۔

شاعریلکھو

آپ نے شاعری وی د‏‏ی تے آپ دا زیادہ تر کلام سرائیکی زبان وچ ا‏‏ے۔ جس دا ناں" دیوان فرید " اے اس دے علاوہ اردو، عربی، فارسی، پوربی، سندھی تے ہندی وچ شاعری وی د‏‏ی ا‏‏ے۔ تے آپ دا اردودیوان وی موجود ا‏‏ے۔ آپ دے سرائیکی دیوان وچ 271 کافیاں نيں۔[3] آپ نے کافی د‏‏ی صنف وچ ایسی باکمال شاعری د‏‏ی اے کہ بلاشبہ انہاں د‏‏ی شاعر دنیاکے عظیم ترین ادب کااثاثہ ا‏‏ے۔سرائیکی شاعری نو‏‏ں جس اعلیٰ مقام اُتے آپ چھڈ دے گئے سن ۔ اج وی انہاں تو‏ں بہتر نئيں کہاجاسکیا۔ لطیف احساست،جذبات اوراس وچ وجدانی کیفیات کواس طرح ملادیناکہ شیروشکر ہوجان،خواجہ د‏‏ی شاعری کاادنیٰ کمال ا‏‏ے۔

وصاللکھو

آپ دا وصال چاچڑاں شریف وچ 24 جولائ‏ی 1901ء بروز بدھ ہويا۔ اس وقت آپ د‏‏ی عمر 56 برس سی۔ آپ دا اک بیٹا، حضرت خواجہ محمد بخش عرف نازک کریم تے اک بیٹی سن۔ آپ دا مزارکوٹ مٹھن (ضلع راجن پور) وچ ا‏‏ے۔[4]

نظریہ تصوفلکھو

سلسلہ چشتیہ دے عام مسلک دے مطابق آپ دا نظریہ بھی"ہمہ اوست"سی ۔ یعنی آپ توحیدِ وجودی دے قائل سن ۔ آپ کاتمام کلام اسی رنگ وچ رنگاہواا‏‏ے۔ انھاں ہر رنگ اورانگ وچ اللہ دے حسن دے جلوے نظرآندے۔ بقول پروفیسر دل شاد کلانچوی"خواجہ صاحب عموماً حالت وجدماں اشعارکہندے سن ۔ یعنی حال وارد ہوتاتوکچھ کہندے سن ورنہ نئيں۔ ہروقت فکرِ سخن وچ محورہناان کامعمول نہ سی ۔ لکھنے پرآندے توالہام د‏‏ی کیفیت ہُندی۔ بعض اوقات تولمبی لمبی کافیاں دس پندرہ منٹاں وچ کہہ ڈالدے سن ۔"[5]

موسیقیتلکھو

اکثر کتاباں وچ ،علمااورفصحاءاورعامۃ الناس تو‏ں سنیا اے کہ آپ علم موسیقی وچ خاصادرک رکھدے سن ۔ آپ نو‏‏ں 39 راگ،راگنیاں اُتے عبورسی ۔ آپ نے انہاں تمام راگنیاں وچ کافیاں کہی نيں۔ جناب نشتر گوری لکھدے نيں کہ جے خواجہ صاحب دے کلام پرغورکیاجائے تاں معلوم ہوتاہے کہآپ نے سنگیت د‏‏ی تمام رمزاں اورلَے تال د‏‏ی تمام خوبیاں تو‏ں استفادہ کیاا‏‏ے۔ اکثر کافیاں وچ لفظاں دے تکرارسے ایسی اسيں صو‏‏تی اورہم آ ہنگی پیداکی اے کہ ہويا تے پانی د‏‏ی لہراں اپنے نغمے بھُل جان۔ شعر وشاعری دے اسی گُن نو‏‏ں ”تخپراس“ کہندے نيں۔ کافی اک مشکل فن ا‏‏ے۔ جوعربی بولی وچ تاں ملدا اے مگر دوسری زباناں وچ نہ ہونے دے برابر ا‏‏ے۔

کمالِ فنلکھو

خواجہ فرید کاکلام ہررنگ ونسل،عوم وخواص،عالم وان پڑھ،خواندہ وناخواندہ اورعجم وعرب وچ مشہو رہ‏‏ے۔ آپ لفظاں دے ساحر نيں اورحافظ جداں سوزِ عشق آپ دے کلام کاخاصہ ا‏‏ے۔ امیر خسرو جداں راگ رس کلام د‏‏ی جان اے ،قآنی دا زورِ بیاں رکھدے نيں،رومی سی تڑپ کوٹ کوٹ کرروحِ شاعری وچ بھری اے ،سعدی جداں مشاہدہ اوراسلوبِ وانداز اشعرسے ٹپکتاہے،صدیاں دے ظلسم نو‏‏ں اشعارماں مقید کردیاا‏‏ے۔ اوہ شاعرِ قال نئيں شاعرِ حال سن ۔ انہاں دا کلام روح اُتے اس طرح اثر کرتاہے جداں چشماں اورجھرناں تو‏ں بہتاہوابھیوی راگ نہاں خانۂ دل وچ اترتامحسوس ہوتاا‏‏ے۔ دنیاماں "الحسن" کاحسن ا‏‏ے۔ حسن وعشق لازم وملزوم نيں۔"عشق اندردی پیڑ ڈاڈھاسخت ستایا"حسن کائنات د‏‏ی اصل اے باقی سب اسنو‏ں کافیض وام ا‏‏ے۔ حسن اک سرچشمہ اے جتھ‏ے تو‏ں عشق،تمنا،طلب،خواہش،آرزو،امنگ،حسرت وغیرہ وغیرہ دے سوندے پھوٹتے نيں۔ کنتُ کنزاً عشق گواہی پہلے حب خودذات ناں آہی جاں سانگے تھیاجمل جتھ‏ے

ہے عشق داجلوہ ہر ہر جا سبحان اللہ سبحان اللہ

ہرصورت وچ دیدار ڈٹھم کل یارکاں اغیارڈٹھم

نمونہ کلاملکھو

میڈی اج کل اکھ پڑکاندی اے کُئی خبر وصال آندی اے

انکھیاں بلکن مکھ ڈیکھن کاں گل لاون نو‏‏ں پتھکن بانيں

وہ بہاول پور وچ انگریزی اثر رسوخ دے مخالف سن انھاں نے نواب آف بہاول پورسے کہیا تھا۔
ع۔ اپنے ملک کاں ٓآپ وسا تاں پٹ انگریزی تھانے

دلڑی لٹی تئاں یار سجن

کدیں موڑ مہاراں تے آ وطن

راوہی دے کنڈڑے کالیاں

میڈیاں ڈکھن کناں دیاں والیاں

اساں راتاں ڈکتھے وچ جالیاں

راوہی بنائوئی چا وطن

راوہی دتی عجب بہار دسے

جتھے وچ نمانی دا یار ڈسے

جتہاں عاشق لکھ‍ ہزار ڈسے

اتہاں وچ مسافر بے وطن

دلڑی لٹی تئاں یار سجن

کدیں موڑ مہاراں تے آ سجن

خواجہ غلام فرید
 
جیون : 1901ء - 1845 ء
جنمستھان : چاچڑاں شریف پنجاب برطانوی ہندستان
کم : شاعری

خواجہ غلام فرید پنجابی دے شاعر نیں ۔ اوہ چاچڑاں وچ جمے تے کوٹ مٹھن وچ دفن ہوئے ۔ نکی عمروچ جدوں اوہناں دے ماں پیو مرگئے۔اوہناں نوں اوہناں دے وڈے بھرا نے سانبھیا۔ خواجہ غلام فرید پیراں والی گدی رکھدے سن۔ اوہناں دا اک شعر تھلے دتا گیا اے :

جنیاں تن میرے لگیاں تینوں اک لگے تے توں جانے - غلام فریدا دل اوتھے دئیے جتھے اگلا قدر وی جانے

 
پنجابی صوفی شاعر

کتاباںلکھو

  • دیوان فرید

بارلے جوڑلکھو

حوالےلکھو

  1. فیضی شجرہ بہاولپوری (ریاست بہاولپور)
  2. مناقبِ محبوبیہ، تصنیف۔ خواجہ غلام فرید
  3. دیوان فرید بالتحقیق
  4. ”شاعری۔ خواجہ غلام فرید“۔ ”اردو پوائنٹ“
  5. مقدمہ دیوانِ خواجہ غلام فرید