پنجاب
ਪੰਜਾਬ
Punjab
Punjab map (topographic) with cities.png

دیس : پنجاب
ممالک : پاکستان، بھارت
رقبا : تھلے دیکھو
قوم : پنجابی
بولی : پنجابی
لوک گݨتی : 15 کروڑ


پنجاب لموچی ایشیا دا اک دیس تے جغرافیائی خطا اے ۔ ایہ پاکستان تے بھارت دے وِچکار ونڈیا ہویا اے ۔ پنجاب پراݨے ویلیاں توں اک تکڑی رہتل اے جیہدی بولی پنجابی اے ۔ پنجاب وچ مذہب دے لحاظ نال مسلمان سکھ ہندو تے مسیحی لوک وسدے نیں ۔ دریائے اِنڈس، جہلم، چناب، راوی تے ستلج ایہدے وڈے دریا نیں ۔ ہڑپا رہتل ایتھے تہذیب تے ہن تک دنیا اک وڈا وائی بیجی دا تھاں اے ۔ پنجاب دی بولی پنجابی دنیا دیاں پہلیاں دس وڈیاں بولیاں وچ شامل اے ۔

پنجاب
پنجاب دا نقشا - برطانوی راج ویلے، 1903
پنجابی پڑبولیاں

ناںلکھو

پنجاب شبد فارسی دے شبد "پنج" اتے "آب" دے سمیل توں بنیا اے۔ اس شبد دی سبھ توں پہلی ورتوں ابن بتوتا دیاں لکھتاں وچ ملدی اے جو 14ویں صدی وچ اس علاقے وچ آیا سی۔[1] اسدی وڈے پدھر اتے ورتوں 16ویں صدی دے دوجے حصے دی کتاب "تریخ شیر شاہ سوری" وچ ملدی اے، جس وچ پنجاب شبد شیرخان دے قلعے دی اساری دے حوالے نال آؤندا اے۔ اس توں پہلاں پنجاب ورگا ذکر مہابھارت دے قصے کہانیاں وچ وی اے جو پنچ-ند (پنج ندیاں) دے حوالے نال اے۔ اس دے مگروں آئین-اے-اکبری وچ ابل فضل نے لکھیا اے کہ ایہہ علاقہ دو حصیاں وچ ونڈیا سی، لاہور تے ملتان۔ اس آئین اکبری دے دوجے حصے وچ ابل فضل نے پنجاب نوں پنج-ندج لکھیا اے۔ اس دے علاوہ مغل بادشاہ جہانگیر نے اپنی "تزک-اے-جہانگیری" وچ وی پنجاب لفظ ورتیا اے۔ پنجاب فارسی دے پنج یعنی پنچ اتے آب یعنی پانی توں لیا اے، جسدا مطلب پنج دریاواں دی دھرتی بندا اے۔ ایہہ اوہ پنج دریا ہن جہڑے اس علاقے وچ وگدے ہن۔ اج کل دو دریا (چناب اتے جیہلم) پاکستان وچ ہی وگدے ہن۔ پنجاب اتے ہماچل پردیش وچ باقی تن دریاواں (ستلج، بیاس اتے راوی) دا پانی وگدا اے، جہڑے بھارت وچو ہندے ہوئے پاکستان وچ داخلہ کردے ہن۔ اس توں پہلاں اس دا ناں "سپت سندھو" یعنی ستّ دریاواں دی سرزمین سی۔ "تریخ جہلم" وچ انجم سلطان شہباز نے لکھیا اے کہ سپت دا مطلب ستّ تے سندھو دا مطلب دریا اے۔

جغرافیالکھو

پنجاب ہمالیا توں کوہ سلیمان تک اے ۔ ایہدے آلے دوالے سندھ ، خیبر ، بلوچستان، کشمیر، لداخ، ہریاݨا تے راجستھان نیں ۔ 1901 تک صوبا خیبر وی پنجاب وچ سی پر ایہنوں پنجاب توں وکھرا کردتا گیا تے پنجابی بولݨ والے ضلعے ہزارہ پشاور کوہاٹ تے ڈیرا اسماعیل خان پنجاب توں وکھرے ہو گئے ۔

تریخلکھو

رِگ وید ( ٦٠٠٠ ق م توں ١٢٠٠ ق م دے وِچکار کسے ویلے لکھیا گیا سی) وِچ کئی تھانٛواں تے سپت سندھو دا ذکر لبھدا ہے جیویں : سپت سندھو دے دریا ورِتر ( ایہہ ورِتر اسُر قبیلے نال تعلق رکھدا سی) دے کنٹرول وِچ ہَن۔ سپت سندھو دے معنی ہَن : ست دریاواں دی دھرتی، تے ایہہ ناں دنیا دی سب توں پرانی کتاب رِگ وید وِچ ساڈی دھرتی لئی ورتیا گیا ہے۔ اِک ہور مقدس کتاب “ ژند اوستا ” وِچ “ ہپت ہیندو جو ستّاں دریاواں تے پسریا ہویا ہے ” لکھیا ہویا ہے۔ سیاڻیاں دی کھوج دسدی ہے کہ جتھے لفظاں وچ س ورتیا جاندا ہے ایس کتاب وِچ “ ہ ” ورتیا گیا ہے۔انج ہپت ہیندو وی سپت سندھو دی اِک شکل ہے۔

سپت یا ہپت ( اجوکی فارسی ہفت) دا مطلب تاں ہویا ست۔ کیمبرج ہسٹری آف انڈیا تے میکس مُلر دسدے ہے کہ سنسکرت وِچ سمندر نُوں سنٛدھ آکھدے ہَن۔ کیوں جو کئیاں تھانٛواں تے دریائے سندھ دا گیرا ایڈا وڈّا ہُندا ہے کہ دُوجا کنڈھا نہیں دِسدا، ایس پاروں آریاں نے ایس دریا نُوں سمندر ہی سمجھیا ، انج ایس دا ناں سنٛدھ پے گیا۔ جد کہ امپیریل گزیٹئر آف انڈیا تے پروفیسر آپٹے وغیرہ دِیاں سنسکرت ڈکشنری وچ سنٛدھ لفظ “ سَینٛد ” دھاتو توں نکلیا دسیا گیا ہے ۔ سینٛد دے معنی ویہن یا وگّن دسّے گئے ہَن۔ ایس دا مطلب ایہہ ہویا کہ اوہ دریا جو سدا وگدا رہوے۔ مکس مُلر ایہہ وی آکھدا ہے کہ سنٛدھ لفظ “ سِدھ” توں نکلیا ہے تے ایس دا مطلب ہے بچاون یا راکھی کرن والا۔ کیوں جو دریائے سنٛدھ آریاں نُوں ویری قبیلیاں تے جنگلی جانوراں توں بچائی رکھدا سی ایس پاروں اوہناں ایہدا ناں سنٛدھ رکھیا سی۔

رِگ وید وچ سپت سنٛدھو لفظ علاقے تے دریاواں لئی ورتیا گیا ہے، ہُن سوال ایہہ ہے کہ ست دریا کیہڑے ہَن۔ رِگ وید وِچ ٢٥ دریاواں دا ذکر لبھدا ہے، جیویں : کُبھا (کابل) ، سواستو (سوات)، گومتی (گومل)، کرمو (کُرم)، وِتستا (جہلم)، اشکنی (چنھاں۔چناب)، پُرشنی (راوی)، وِپاش (بیاس)، شُتُدری ٠ستلج)، سرسوتی، سنٛدھ وغیرہ۔ سنٛدھ تے سرسوتی دا ذکر سب توں ودھ ہے۔

رِگ وید تے ایہہ نہیں نکھیڑا کیتا کہ سپت سنٛدھو لفظ کیہڑے علاقے لئی ورتیا گیا ہے۔ اُنج سیاڻیاں ٹیوے لائے ہَن، ایہہ تاں پکی گل ہے کہ رِگ وید پنجاب دی دھرتی وِچ جوڑیا گیا فیر رِگ وید وِچ اوہناں ٢٥ دریاواں دا ذکر ہے جو پنجاب وِچ جاں ایس دے آلے دوالے وگدے ہَن ایس لئی خیال ایہو ہے کہ ایہہ اوہ علاقہ ہے جیہڑا کسے زمانے وِچ وڈا پنجاب ہُنٛدا سی یعنی جیہدے وِچ دِلّی دے اُرار توں لے کے دریائے سنٛدھ دے پار دا علاقہ شامل ہُنٛدا سی۔

پنجاب دا اِک ہور پُراڻا ناں واہیک وی ہے۔ سنسکرت وِچ لکھیاں گئیاں کئیاں کتاباں وِچ پنجاب لئی “واہیک ” دا ناں ورتیا گیا ہے۔ رِگ وید وِچ ایہہ لفظ نہیں لبھدا، کیوں جو رِگ وید وِچ ایس علاقے لئی سپت سنٛدھو لفظ ورتیا گیا ہے۔ دنیا دی پہلی گرامر اشٹا دھیائی وِچ وہیک لفظ کئی وار ورتیا گیا ہے ۔ پانڻی واہیک دے لفظی معنیاں بارے لکھیا ہے کہ واہیک لفظ “بہی” دھاتُو توں نکلیا ہے اتے ایس توں مراد ہے “مذہبی کٹڑپڻے توں آزاد علاقہ”۔ جد کہ مہا بھارت وِچ لفظی معنیاں بارے دسیا ہے کہ “دریائے بیاس لاگے وہی تے ہیک دو پشاچ یعنی بھوت رہنٛدے سن، اوہناں دی اولاد نُوں “ واہیک ” کہیا جانٛدا ہے ایہہ لوک پرجاپتی یعنی ﷲ دی مخلوق نہیں ہَن۔” ہُن سوال ہے کہ واہیک کتھوں تک ہے دریائے بیاس دا تے سانوں پتا لگ گیا۔ مہا بھارت وِچ ہی ہے کہ دریائے سرسوتی دے پار واہیک ہے اُتے اُرار مدھیا دیس ہے ایس توں ایہہ پتا لگا کہ کوروکشیتر تُوں اُرانہہ دے علاقے یعنی پرانے پنجاب نُوں واہیک کہیا جانٛدا سی۔ پانڻی دی لفظی ترکیب بارے گل کردے ہوئے ڈاکٹر بدھ پرکاش نے دسیّا ہے کہ ایہہ کیکیہ، مدر تے اُشی نر علاقیاں لئی ورتی گئی ہے۔ ایہناں وِچوں کیکیہ (جہلم تے چنھاں وچکارلا علاقہ ) مدر (چنھاں تے راوی وچکار) اتے اُشی نر مدھیا دیش یعنی کروکیشیر توں اُرانہہ دا علاقہ سی۔ ایس سارے ویروے توں ایہہ پتا لگدا ہے کہ دریائے جہلم توں دریائے سرسوتی تک دے علاقے نُوں واہیک آکھیا جانٛدا سی۔

مہا بھارت وِچ ہے :

“ واہیک پنجاں دریاواں دے وچکارلی دھرتی ہے اتے چھیواں سنٛدھ دریا ہے۔ ایہہ لوک دھرم توں اُکّا ہی وانٛجھے ہَن۔ واہیک دے علاقے شاکل دے رہن والے جرتک پھٹکار دے قابل ہَن۔ جِتھے پہاڑاں وِچوں وَگ کے پنٛج دریا آونٛدے ہَن، اوتھوں دے واہیک نُوں آرٹَ آکھیا جانٛدا ہے۔کِسے وی آریا نُوں دو دن وی نہیں اوتھے رہڻا چاہیدا۔” رِگ وید وِچ تھاں تھاں تے ایس دھرتی دے گُن گائے گئے ہَن ایس علاقے دی وڈیائی وِچ بھجن ہَن، پر جمنا پار جانٛدیاں سار ہی آریاں ایس دھرتی وِچ کِیڑے پاڻے شروع کردِتے۔ ١٠٥٠ء وچ اِک کشمیری شاہ من مت واہیک دے وسنیکاں نُوں ڈھگے ” کیہندا ہے۔

پاننی نے ایتھے دے کجھ شہراں دا وی ذکر کیتا ہے جیویں ( بریکٹ وِچ اج دی تحقیق موجب ایہناں شہراں دے ناں ہَن) :

شرارت ( ایس توں مراد اجوکا قصبہ باغاں والا ہے جو کھیوڑا توں ١٤ میل دے فاصلہ تے ہے اتے پانڻی آکھدا ہے کہ اس دے لاگے کوئی اہم تے مشہور شہر ہے ایہہ شہر شرننٛدنہ ہے جتھے البیرونی نے زمین دا قطر معلوم کیتا سی۔)، کاستیرو ( قصُور )، پاتان پرستھ (پٹھانکوٹ )، شاکل (سیالکوٹ )، کوک ڈیوہ، موسنٛجو، گوشٹھی تے نیتکی وغیرہ۔

اشٹادھیائی، وارتک، مہابھاشیہ تے مہابھارت وچ کجھ ایتھے دیاں قوماں تے قبیلیاں بارے وی دسّیا ہے جیویں :

جارتر، آرٹ، پرستھل، مدر، گنٛدھار، دستی، سنٛدھو، سوویر، کمبوج، کشوورک، ورات وغیرہ۔ ایہناں وچوں جارتر نوں جٹ تے آرٹَ نُوں اروڑے کھتری منیا گیا ہے۔ جد کے کمبوج، پہلو، شک، مد وغیرہ نوں ایرانی قبیلے سن۔ گنٛدھار ، سنٛدھو، سوویر وغیرہ قبیلیاں دے نہیں سگوں علاقائی ناں سن۔ تے ورات کوئی خاص قبیلہ نہیں سی سگوں اوہ کرائے دے سپاہی سن تے ایہناں دِیاں خدمات کوئی وی قبیلہ یا حکومت کرائے تے لے سکدی سی۔ مہا بھارت دے شلوکاں توں پتا لگدا ہے کہ واہیک دے لوک ویداں تے مذہبی رسماں نُوں اُکّا ہی نہیں جانٛدے سی ایسے پاروں ایتھوں دے لوکاں نُوں ملیچھ تے ادھرمی دے لقباں نال نوازیا گیا ہے۔

پنجاب دی تاریخ اکھ ہیٹھ​لکھو

2500 - 1500 قبل مسیح : ہڑپا ثقافت​

2500 - 700 قبل مسیح : آریائی تہذیب​

599 قبل مسیح : جین مت​

567 - 487 قبل مسیح : بدھ مت​

550 - 515 قبل مسیح : دریائے سندھ کے مغرب میں فارسی حملے​

326 قبل مسیح : الیگزینڈر کے حملے​

322 - 298 قبل مسیح : چندر گپتا موریا کادور​

273 - 232 قبل مسیح : اشوک کا دور​

125 - 160 قبل مسیح : (جاٹ باپ دادا کے طور پر جانا Scythians کی) کے طور پر Sakas کی تعداد میں اضافہ --------( Rise of the Sakas (Scythians known as Jat ancestors۔​

2 قبل مسیح : Sakas کی حکمرانی کے آغاز​

45 - 180 عیسوی : Kushanas کی حکمرانی​

320 - 550 عیسوی : گپتا سلطنت​

500 عیسوی : Hunnic حملے​

510 - 650 عیسوی : Vardhanas دور​

1192- 650 عیسوی : راجپوت دور​

713 - 1300 عیسوی : مسلم حملہ آور محمود غوری اور محمود غزنوی​

8th صدی عیسوی : عربوں کا سندھ اور ملتان پر تسلط​

1450 - 1700 عیسوی : مغل حکمران​

1469 - 1539 عیسوی : گرو نانک دیو جی ( 1st سکھ گرو)​

1539 - 1675 عیسوی : گرو انگد دیو جی سے گرو تیغ بہادر جی ( 8 سکھ گرو) کا دور​

1675 - 1708: عیسوی گرو گوبِند سنگھ جی (10th سکھ گرو)​

1699 عیسوی : خالصہ کی پیدائش​

1708 - 1715 عیسوی : بندہ بہادر کی فتوحات​

1716 - 1759 عیسوی : مغل گورنر کے خلاف سکھ جدوجہد​

1739 عیسوی : نادر شاہ کے حملے​

1748 -1769 عیسوی : احمد شاہ ابدالی کے نو حملے​

1762 عیسوی : 2nd کے ہولوکاسٹ (Ghalughara) احمد شاہ کی 6th کے حملے سے ----------2nd Holocaust (Ghalughara) from Ahmed Shah's 6th invasion ۔​

1764 - 1799 عیسوی : سکھ Misls کی حکمرانی​

1799 - 1839 عیسوی : مہاراجہ رنجیت سنگھ​

1845-1849 عیسوی : دو اینگلو سکھ کی جنگ کے بعد برطانوی سلطنت کا کنٹرول​

1849 عیسوی : برطانوی سلطنت کی طرف سے پنجاب کا رسمی الحاق​

1849 - 1947 عیسوی : برطانوی حکومت​

1947 عیسوی : 2 حصوں میں بھارت کی تقسیم، اس طرح پنجاب مشرقی حصے ہندوستانی پنجاب اور مغربی حصہ پاکستانی پنجاب بن گیا ۔​

1966 عیسوی : بھارتی پنجاب میں لسانی بنیاد پر 3 حصوں میں تقسیم (ہریانہ ، ہماچل اور پنجاب )

پنجاب دے وکھ وکھ ناںلکھو

اتہاس دے وکھ-وکھ کالاں وچ پنجاب وکھ وکھ ناواں نال جانیا جادا سی۔.
  1. سپت سندھو :- رگویدک دور وچ پنجاب نوں 'سپت سندھو' کیہا جادا سی جس دا مطلب اے ستّ ندیاں دی زمین | ایہہ ندیاں دے نام ہن- سندھو، وتستا، اسقنی،پروشنی،وپاس ،شتدری، سرسوتی(جو سکّ کے لپت ہو گئی)|
  2. پنچندّ :- مہاکاواں اتے پراناں وچ پنجاب نوں 'پنچندّ' کیہا گیا اے۔ جس دا مطلب اے پنج ندیاں دی زمین |
  3. پیٹانپوٹامیا :- جدو یونانیا نے پنجاب تے حق کر لیا سی تاں اس سمے اوہناں نے پنجاب دا ناں پیٹانپوٹامیا رکھیا جس توں مطلب پنج ندیاں والا پردیش |
  4. ٹکّ دیس :- کننگھم نے اپنی کتاب Ancient Geography of India وچ لکھیا اے کہ یونانیاں دے حکومت توں بعد کئی صدیاں تک پنجاب دا نام 'ٹکّ دیش' وی رہا کیونکہ اتھے اس ویلے ٹکّ نامک جاتی حکمرانی کردی سی|
  5. لاہور صوبہ/لاہور راج :- قرون وسطی ویلے پنجاب نوں 'لاہور صوبہ' کیہا جادا سی| ایہہ نام اسدا راجگڑھ لاہور دے ناں تے رکھیا گیا سی| اکبر نے اسنوں دو پراتا- لاہور صوبہ اتے ملتان صوبہ وچ ونڈ دتا |

مہاراجہ رنجیت سنگھ اتے اسدے اترادھکاریاں دے ویلے پنجاب نوں ' لاہور راج ' کیہا جادا سی|

  1. پنجاب :- 1849 ای۔ وچ جد پنجاب نوں 'لارڈ ڈلہوزی' نے بریٹیش سامراج وچ ملا لیا تاں اسدا ناں 'پنجاب صوبہ' رکھیا گیا |

پنجاب شبد فارسی بولی دے دو شبد 'پنج' اتے 'آب' دے میل تو بنیا اے۔ جس دا مطلب اے پنج دریاواں دی دھرتی | ایہہ دریا ہن- جیہلم،چناب،راوی،بیاس اتے ستلج |

پنجابی دریالکھو

ستلج، راوی، چناب، جہلمتے اِنڈس پنجاب دے وڈے دریا نیں ۔ ایہ اُبھے ولوں ہمالیا دیاں برفاں دے پگھلے پاݨی نوں لے کے کٹھے ہوکے لمے ول جاندے نیں تے عرب سمندر وچ ڈگھدے نیں ۔ سوآں ستلج کانشی کورنگ ، ہرو سل پنجاب دے نکے دریا نیں ۔

پربت دھارےلکھو

پنجاب دے اُبھے ول ہمالیا، پنجاب تے کشمیر نوں وکھ کردا اے ۔ ایہدے کچھ حصے تے ایہدے نال رلدے نِکے دھارے پنجاب وچ نیں ۔ پنجابی پہاڑ 5 کروڑ ورھے دے گویڑ نال اودوں بݨے سی جدھ انڈئین تے یوریشیائی پلیٹاں آپس وج ٹکرائیاں سن ۔ لونی پہاڑ، مارگلا ایہدے پربت دھارے نیں ۔

تصویراںلکھو


ہور دیکھولکھو


باہرلے جوڑلکھو