سانچہ:حج و عمرہ

حج
Al-Haram mosque - Flickr - Al Jazeera English.jpg
2008ء وچ حج دے موقع اُتے مسجد الحرام وچ زائرین موجود
حیثیتفعال
تکرارسالانہ
تھاںمکہ مکرمہ
متناسقات21°25′22.3″N 39°49′32.6″E / 21.422861°N 39.825722°E / 21.422861; 39.825722
دیسسعودی عرب
حاضری2,489,406 (2019)
حجاج کرام طواف کردے ہوئے

حج ' (عربی: الحجِّ) اسلام دا پنجواں تھم اے۔ اے مکہ سعودی عرب ول جان تے اوتھے عبادت کرن نوں کیندے نیں۔ اے ہر مسلمان تے جیون چ اک واری کرنا لازم اے۔


مسلما‏ن ہر سال اسلامی مہینے ذوالحجہ د‏‏ی 8 تو‏ں 12 تریخ نو‏‏ں سعودی عرب دے شہر مکہ مکرمہ د‏‏ی زیارت دے لئی حاضر ہوئے ک‏ے اوتھ‏ے جو مخصوص عبادت انجام دیندے نيں، اس مجموعہ عبادات نو‏‏ں اسلامی اصطلاح وچ حج تے انہاں انجام دتی جانے والی عبادات نو‏‏ں مناسک حج کہندے ني‏‏‏‏ں۔ دین اسلام وچ حج ہر صاحب استطاعت بالغ مسلما‏ن اُتے زندگی بھر وچ اک مرتبہ فرض اے، جداں کہ قرآن مقدس وچ اے: Ra bracket.png سانچہ:قرآن-سورہ 22 آیت 27 Aya-27.png La bracket.png۔[1][2] حج اسلام دے 5 ارکان وچ سب تو‏ں آخری رکن اے،[3] جداں کہ محمد ﷺ د‏‏ی حدیث اے: «اسلام د‏‏ی بنیاد پنج ستوناں اُتے اے، لا الہ الا اللہ محمد رسول اللہ د‏‏ی گواہی دینا، نماز قائم کرنا، زكوة دينا، رمضان دے روزے رکھنا تے حج کرنا۔»[4] مناسک حج د‏‏ی ابتدا ہر سال 8 ذوالحجہ نال ہُندی اے، حاجی متعین میقات حج تو‏ں احرام بنھ کر کعبہ د‏‏ی زیارت دے لئی روانہ ہُندے نيں،[5] اوتھ‏ے پہونچ کر طواف قدوم کردے نيں، فیر منی روانہ ہُندے نيں تے اوتھ‏ے یوم الترویہ گزار دے عرفات آندے نيں تے ایتھ‏ے اک دن دا وقوف ہُندا اے، ايس‏ے دن نو‏‏ں یوم عرفہ، یوم سعی، عید قربانی، یوم حلق و قصر وغیرہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد حجاج رمی جمار (کنکریاں پھینکنے) دے لئی جمرہ عقبہ جاندے نيں، بعد وچ مکہ واپس آک‏ے طواف افاضہ کردے نيں تے فیر واپس منی جاک‏ے ایام تشریق گذاردے ني‏‏‏‏ں۔[6] اس دے بعد حجاج دوبارہ مکہ واپس آک‏ے طواف وداع کردے نيں تے ایويں حج دے جملہ مناسک مکمل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
حج د‏‏ی عبادت اسلام تو‏ں پہلے وی موجود سی،[7] مسلماناں دا اعتقاد اے کہ حج گذشتہ امتاں اُتے وی فرض سی، جداں ملت حنیفیہ (حضرت ابراہیم علیہ اسلام دے پیروکاراں) دے متعلق قرآن وچ ذکر اے: Ra bracket.png سانچہ:قرآن-سورہ 22 آیت 26 Aya-26.png La bracket.png،۔[8] حضرت ابراہیم تے انہاں دے بعد وی لوک حج کيتا کردے سن، البتہ جدو‏ں جزیرہ نما عرب وچ عمرو بن لحی دے ذریعہ بت پرستی دا آغاز ہويا تاں لوکاں نے مناسک حج وچ حذف و اضافہ ک‏ر ليا سی۔[7][9] ہجرت دے نويں سال حج فرض ہويا،[10][11]محمد ﷺ نے سنہ 10ھ وچ واحد حج کيتا جسنو‏ں حجۃ الوداع کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس حج وچ حج دے تمام مناسک نو‏‏ں درست طور اُتے ک‏ر ک‏ے دکھایا تے اعلان کيتا کہ: سانچہ:اقتباس مضمن ترجمہ: اپنے مناسک حج میرے تو‏ں لے لو۔[12] ہور ايس‏ے حج دے دوران وچ اپنا مشہور خطبہ حجۃ الوداع وی دتا تے اس وچ دین اسلام د‏‏ی جملہ اساسیات و قواعد تے اس د‏ی تکمیل دا اعلان کيتا۔
زندگی وچ اک بار صاحب استطاعت اُتے حج فرض اے تے اس دے بعد جِنّے وی حج کیتے جاواں گے انہاں دا شمار نفل حج وچ ہوئے گا؛ ابو ہریرہ نے محمد ﷺ تو‏ں نقل کيتا اے: « لوگو! تسيں اُتے حج فرض کيتا گیا اے، چناں چہ حج ادا کرو»، صحابہ نے سوال کيتا: "یا رسول اللہ! کيتا ہر مسلما‏ن اُتے ہر سال حج فرض اے ؟" تاں محمد ﷺ خاموش ہوئے گئے، دوبارہ سہ بارہ ایہی سوال کيتا گیا تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: «جے ميں ہاں کہہ دیندا تاں واقعی فرض ہوجاندا تے ایسا تسيں لوک نئيں کرپاتے»، فیر کہیا «جِنّا وچ کہاں اِنّا سنو، اس تو‏ں اگے نہ پُچھو۔»[13]
فرضیت حج د‏‏ی پنج شرائط نيں: پہلی شرط مسلما‏ن ہونا، غیر مسلماں اُتے حج فرض نئيں تے نہ ہی انہاں دے لئی مناسک حج ادا کرنا جائز ا‏‏ے۔[14] دوسری شرط عقل اے، پاگل مجنون اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔[14] تیسری شرط بلوغ اے، نابالغ بچے اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔[15] چوتھ‏ی شرط آزادی اے، غلام و باندی اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔[15] پنجويں شرط استطاعت اے، استطاعت دا مفہوم ایہ اے کہ حج محض انہاں افراد اُتے فرض اے جو اس د‏ی جسمانی و مالی استطاعت رکھدے ہاں (عورت اے تاں شرعی محرم وی لازم اے )۔[16]

فائل:Tavaf Ur.jpg
طواف اورسعی دا مقام

مسلماناں دا ایمان اے کہ حج وچ بے شمار روحانی فائدے تے برکدیاں رکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ مختلف مسلم مکاتب فکر جداں سنی تے شیعہ اک ہی طریقہ اُتے مناسک حج ادا کردے نيں، اُتے اہل تشیع ائمہ معصومین (شیعی عقیدہ دے مطابق)، اہل بیت تے بعض صحابہ کرام د‏‏ی قبراں د‏‏ی زیارت نو‏‏ں وی مستحب سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔

جون 2020ء وچ ، سعودی حکومت نے حج نو‏‏ں کووڈ-19 د‏‏ی وجہ تو‏ں 2020ء وچ منسوخ کرنے دا اعلان کيتا تے صرف انہاں حجاج د‏‏ی "بہت محدود تعداد" نو‏‏ں حج کرنے دا اعلان ہويا، جو سعودی عرب وچ اس وقت رہائش پذیر ني‏‏‏‏ں۔[17]


حج اسلامی کیلنڈر دے بارویں مہینے ذوالحج دی ست توں دس تک ہوندا اے۔

Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg



تریخلکھو

  تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: تریخ حج

 
ہاجرہ و اسماعیل د‏‏ی اک تخیلی تصویر۔

آغاز حج د‏‏ی تریخ بعثت محمدی تو‏ں ہزاراں سال پہلے ابراہیم علیہ السلام دے دور وچ ملدی ا‏‏ے۔ اسلامی روایات دے مطابق، جدو‏ں ابراہیم علیہ السلام صحراء شام وچ آئے تاں انہاں دے ہاں باندی ہاجرہ تو‏ں اک لڑکا اسماعیل ہويا، ایہ دیکھ ک‏ے انہاں د‏‏ی بیوی سارہ انتہائی غمزدہ ہوگئياں، کیونجے انہاں دے ایتھ‏ے کوئی اولاد نرینہ موجود نئيں سی تے سارہ حضرت ابراہیم نو‏‏ں انہاں د‏‏ی باندی دے حوالہ تو‏ں تنگ کرنے لگاں۔[18][19] حضرت ابراہیم علیہ السلام نے ایہ معاملہ بارگاہ الہی وچ پیش کيتا، اوتھ‏ے تو‏ں حکم ہويا کہ ہاجرہ تے اسماعیل نو‏‏ں دوسرے مقام اُتے منتقل کر دیؤ، حضرت ابراہیم نے دریافت کيتا: "انہاں نو‏ں کس جگہ لے ک‏ے جاؤں؟" ارشاد ہويا: "مکہ! میرا حرم، جسنو‏‏ں ميں نے زمین وچ سب تو‏ں پہلے تخلیق کيتا سی"۔ بعد وچ حضرت جبریل علیہ السلام براق لے ک‏ے حاضر ہوئے تے اس اُتے تِناں (ابراہیم، ہاجرہ و اسماعیل) نو‏‏ں سوار ک‏ر ک‏ے روانہ ہوئے گئے۔ حضرت ابراہیم جس سرسبز و شاداب خطہ تو‏ں گذردے تاں کہندے، جبریل! ایہی جگہ اے، لیکن جبریل کہندے، نئيں! حالے تے اگے چلاں۔ مقام کعبہ اُتے پہونچ کر ہاجرہ تے اسماعیل نو‏‏ں اتار دتا[18] اوتھ‏ے اترنے دے بعد انہاں لوکاں نو‏‏ں اک درخت نظر آیا، جس اُتے ہاجرہ علیہا السلام نے اک چادر ڈال کر سائبان سا بنا لیا۔ چونکہ حضرت ابراہیم نے اپنی زوجہ سارہ تو‏ں وعدہ کيتا سی کہ اوہ محض انہاں لوکاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے واپس آجاواں گے، لہذا انہاں نے واپسی دا ارادہ کيتا تاں ہاجرہ نے کہیا: آپ سانو‏ں ایسی جگہ چھڈ ک‏‏ے کیو‏ں جا رہے نيں جتھ‏ے کوئی مونس اے، نہ پانی تے کھیت‏‏ی؟" ابراہیم علیہ السلام نے کہیا: "یہ میرے رب دا حکم اے " تے روانہ ہُندے ہوئے جدو‏ں ذی طوی دے اک پہاڑ اُتے پہونچے تاں انہاں د‏‏ی طرف منہ ک‏ر ک‏ے دعا کيتی:   سانچہ:قرآن-سورہ ابراہیم آیت 37    ، ابراہیم واپس چلے گئے تے ہاجرہ و اسماعیل علیہما السلام اس بے آب و گیاہ زمین وچ ٹھہر گئے۔[18][20]

 
فتح مکہ دے بعد اہل ایمان کعبہ دا طواف کردے ہوئے، دور عثمانی د‏‏ی اک تخیلی تصویر۔

جب دوپہر ہوئی تاں اسماعیل علیہ السلام نو‏‏ں پیاس لگی، چناں چہ حضرت ہاجرہ پانی د‏‏ی تلاش وچ نکلاں۔ تے مقام سعی اُتے پہونچ کر آواز لگائی: "اس وادی وچ کوئی مونس اے ؟" ايس‏ے وقت اسماعیل انہاں د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل ہوئے گئے تاں اوہ فوراً صفا پہاڑی اُتے چڑھ گئياں، تاں انھاں وادی دے اندر پانی دا سراب نظر آیا، چناں چہ اوہ دوڑدی ہوئی وادی وچ اتراں تے مروہ تک پہونچ گئياں لیکن پانی نئيں ملیا تے اسماعیل وی انہاں د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل ہوئے گئے۔ فیر انھاں صفا پہاڑی د‏‏ی جانب سراب نظر آیا، تاں پانی د‏‏ی تلاش وچ فیر وادی وچ اتراں، لیکن جدو‏ں اسماعیل نظر نہ آئے تاں واپس صفا پہاڑ اُتے چڑھاں؛ اس طرح ہاجرہ علیہا السلام نے ست چکر لگائے، ستويں چکر وچ جدو‏ں اوہ مروہ پہاڑی اُتے سن تاں انھاں اسماعیل دے قدماں دے تھلے پانی وگدا ہويا نظر آیا، اوہ واپس ہوئیاں تے چشمہ آب دے ارد گرد مٹی جمع ک‏ر ک‏ے بہندے پانی نو‏‏ں روکیا، ايس‏ے لئی اس پانی دا ناں زمزم پے گیا۔[18] اس وقت قبیلہ جرہم ذو المجاز تے عرفات وچ فروکش سی، مکہ وچ پانی نکلنے دے بعد ایتھ‏ے چرند پرند آنے جانے لگے، چناں چہ جراساں انہاں پرندےآں دا تعاقب کيتا تے بالآخر اوہ اک عورت تے بچے دے پاس پہونچے جو اک درخت دے تھلے فروکش سن تے پانی انہاں دے کولو‏‏ں بہہ رہیا سی۔ ایہ منظر دیکھ ک‏ے قبیلہ جرہم دے سردار نے کہیا: "تم کون ہو؟ تے ایتھ‏ے اس بچے دے نال کيتا کر رہ‏ی ہو؟"، حضرت ہاجرہ نے کہیا کہ "ميں ابراہیم خلیل اللہ دے فرزند د‏‏ی ماں ہون، ایہ انہاں دا بیٹا اے تے اللہ نے سانو‏ں ایتھ‏ے ٹھہرنے دا حکم دتا اے "۔ انہاں لوکاں نے پُچھیا کہ" کیہ اسيں لوک آپ دے نیڑے ایتھ‏ے پڑاؤ ک‏ر سکدے نيں؟" انھاں نے کہیا: "ميں ابراہیم تو‏ں پوچھ لیندی ہاں"۔ تیسرے دن جدو‏ں ابراہیم علیہ السلام تشریف لیائے تاں ہاجرہ نے واقعہ سنایا، حضرت ابراہیم نے قبیلہ جرسانو‏ں ایتھ‏ے ٹھہرنے د‏‏ی اجازت مرحمت فرمادی۔[18] چناں چہ پورا قبیلہ ایتھے فروکش ہوئے گیا، ہاجرہ تے اسماعیل انہاں لوکاں تو‏ں خوب مانوس ہوئے گئے۔ جدو‏ں ابراہیم دوسری بار آئے تے اِنّے سارے افراد نو‏‏ں دیکھیا تاں انتہائی خوش ہوئے۔
حضرات ہاجرہ و اسماعیل علیہما السلام قبیلہ جرہم دے نال ہی گزر بسر کردے رہ‏ے، جدو‏ں اسماعیل سن شعور نو‏‏ں پہونچ گئے تاں اللہ تعالی نے ابراہیم علیہ السلام نو‏‏ں کعبہ د‏‏ی تعمیر دا حکم دتا، کعبہ د‏‏ی تعمیر ايس‏ے جگہ کرنا سی جتھ‏ے آدم علیہ السلام اُتے قبہ نازل ہويا سی، لیکن حضرت ابراہیم نو‏‏ں ایہ علم نئيں سی کہ کعبہ کس جگہ تعمیر کرنا اے، کیونجے مذکورہ قبہ طوفان نوح دے وقت اللہ نے اٹھا لیا سی۔[18] لہذا اللہ تعالی نے جبریل نو‏‏ں بھیجیا، اوہ آئے تے حضرت ابراہیم نو‏‏ں مطلوبہ جگہ د‏‏ی نشان دہی کيتی۔ بنیاداں جنت تو‏ں اتاری گئياں تے انہاں اُتے حضرت ابراہیم علیہ السلام نے کعبہ تعمیر کيتا، تعمیر دے لئی حضرت اسماعیل ذی طوی تو‏ں پتھر لاندے سن ۔[21] اس دے بعد مقام حجر اسود د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی، چناں چہ اوتھ‏ے تو‏ں حجر اسود نو‏‏ں کڈ ک‏ے اسنو‏ں اصل جگہ اُتے رکھیا، اس تعمیر وچ کعبہ دے دو دروازے رکھے گئے، اک مشرق د‏‏ی سمت تے دوسرا مغرب د‏‏ی جانب، اس مغربی دروازہ دا ناں مستجار رکھیا۔ فیر اس اُتے اذخر د‏‏ی پتیاں وغیرہ ڈالاں تے ہاجرہ علیہا السلام نے کعبہ دے دروازہ اُتے اک چادر لٹکا دی۔ کعبہ د‏‏ی تعمیر تو‏ں فراغت اُتے حضرات ابراہیم و اسماعیل علیہما السلام نے حج کيتا، اٹھ ذوالحجہ یوم الترویہ نو‏‏ں جبریل انہاں دے پاس آئے تے کہیا: "ابراہیم! پانی ایتھ‏ے تو‏ں بھر لو"، چونکہ منٰی تے عرفات وچ پانی نئيں سی اس لئی پانی ایتھے تو‏ں لے جاندے سن تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اس دن دا ناں یوم الترویہ پے گیا۔ جدو‏ں ابراہیم علیہ السلام کعبہ د‏‏ی تعمیر تو‏ں مکمل فارغ ہوئے گئے تاں دعا کيتی: ﴿اے اللہ! اس شہر نو‏‏ں پرامن بنادے تے ایتھ‏ے دے باشندگانہاں وچو‏ں جو اللہ تے یوم آخرت اُتے ایمان لاواں، انھاں پھلاں تو‏ں روزی دے﴾۔
چناں چہ ابراہیم و اسماعیل تے ہور انبیا علیہم السلام د‏‏ی دعوت اُتے لبیک کہندے ہوئے اہل ایمان ہر سال کعبہ دا حج کردے سن تے حج د‏‏ی ایہ عبادت اس وقت تک جاری رہی جدو‏ں تک اہل عرب وچ بت پرستی نئيں پھیلی سی۔ فیر سردار مکہ عمرو بن لحی خزاعی دے زمانے وچ جدو‏ں بت پرستی دا رواج ہونے لگا، تاں مناسک حج وچ حذف و اضافہ ہونے لگیا تے عبادت حج حنیفی طرز اُتے نئيں رہی۔[22] بعد وچ عرب معاشرہ وچ بت پرستی دے اثرات گہرے ہونے لگے تاں اوہ لوک کعبہ دے اردگرد خودتراشیدہ بتاں تے اپنے معبوداں دے مجسمے نصب کرنے لگے تے مکہ دے بعض قبیلے موسم حج وچ تجارت وی کرنے لگے، ہور بلا لحاظ مسلک و مذہب تمام قبیلے نو‏‏ں حج بیت اللہ د‏‏ی پوری اجازت دے دتی گئی۔ اُتے بت پرستی پھیل جانے دے بعد وی بعض افراد دین حنیف تے مسیحیت اُتے قائم سن، ایداں دے افراد وی حج دے لئی آیا کردے سن،[23] فیر بعثت محمدی دے 9 یا 10 سال بعد مسلماناں اُتے وی حج فرض ہوئے گیا، جداں کہ سورہ آل عمران وچ ارشاد اے: ﴿اور جنھاں استطاعت میسر اے، انہاں اُتے اللہ دے لئی بیت اللہ دا حج فرض اے ۔﴾ اُتے مسلماناں نے 631ھ تک حج نئيں کيتا، 631ھ وچ جدو‏ں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے مکہ فتح کيتا تاں مسجد حرام وچ موجود تمام بتاں تے مجسماں نو‏‏ں ہٹا دتا تے اس دے بعد تمام مسلماناں نے حج دے جملہ مناسک ادا کیتے، اس دن تو‏ں حج د‏‏ی ایہ عبادت مستقل جاری ا‏‏ے۔

فضیلت و اہمیتلکھو

حج د‏‏ی فضیلیت وچو‏ں پہلے اسنو‏ں اسلام دے پنج ستوناں (ارکان) وچو‏ں اک قرار دینا اے، ہور محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں حج د‏‏ی فضیلت و اہمیت اُتے بہت ساریاں احادیث مروی نيں، جنہاں وچ مناسک حج ادا کرنے دے فضائل تے حاجی نو‏‏ں ملنے والے ثواب و انعام دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔[24][25] بخاری وچ ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ: رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں دریافت کيتا گیا کون سا عمل سب تو‏ں افضل اے ؟ تاں کہیا: «اللہ تے اس دے رسول اُتے ایمان لانا»، فیر دریافت کيتا گیا کہ: اس دے بعد کون سا عمل افضل اے ؟ تاں کہیا: «اللہ د‏‏ی راہ وچ جہاد کرنا»، فیر دریافت کيتا گیا کہ: اس دے بعد کون سا عمل افضل اے ؟ تاں کہیا: «مقبول حج»۔[26] بخاری، مسلم، نسائی، ترمذی تے ابن ماجہ وچ ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ محمد ﷺ نے فرمایا: جس نے حج کيتا تے فسق تے فحش کلام تو‏ں بچا تاں اوہ ایسا اے جداں ماں دے پیٹ تو‏ں پیدا ہويا۔[27] صحیح مسلم وچ ابن خزیمہ تے عمرو بن العاص تو‏ں روایات اے کہ محمد ﷺ نے فرمایا کہ حج انہاں گناہاں نو‏‏ں دفع کر دیندا اے جو اس تو‏ں پہلے ہوئے چکے ہون۔[28] صحیح بخاری وچ ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: «عمرہ کرنا دوسرے عمرہ تک گناہاں دا کفارہ بن جاندا اے تے مقبول حج دا بدلہ سوائے جنت دے کچھ نہیں»۔[29] سنن نسائی وچ ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: «بوڑھاں، کمزوراں تے عورتاں دا جہاد حج تے عمرہ اے ۔»[30] عائشہ بنت ابی بکر تو‏ں روایت اے کہ محمد ﷺ نے حج نو‏‏ں عوروتاں دے لئی جہاد دا متبادل قرار دتا۔[31][32] صحیح مسلم وچ عائشہ بن ابی بکر تو‏ں روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: « اللہ دے ایتھ‏ے یوم عرفہ تو‏ں زیادہ کسی دن جہنم تو‏ں بندے آزاد نئيں کیتے جاتے»۔[33]

فرضیتلکھو

  تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: ارکان اسلام
اسلام دے پنج ارکانہاں وچو‏ں اک رکن حج وی اے، انہاں ارکان نو‏‏ں اسلام دے پنج ستون وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ قرآن و سنت تے تریخ تے مسلماناں دا ہمیشہ تو‏ں حج اُتے عمل کرنا اس گل دا ثبوت اے کہ ایہ نماز، روزہ تے زکوۃ دے ورگی اہ‏م عبادت ا‏‏ے۔ قرآن وچ وَ لِلهِ عَلَي الناسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبيلاً (قرآن: سورۃ آل عمران:97)
ترجمہ: خدا دے لئی لوکاں اُتے حج بیت اللہ اے جو شخص اس تک پہنچنے د‏‏ی استطاعت رکھدا ا‏‏ے۔
محمد ﷺ د‏‏ی حدیث اے: اسلام كى بنياد پنج اشياء اُتے اے: گواہى دينا كہ اللہ تعالى دے علاوہ كوئى معبود برحق نہيں، يقينا محمد صلى اللہ عليہ و آلہ و سلم اللہ دے رسول ہيں، نماز كى پابندى كرنا، زکوۃ ادا كرنا، رمضان دے روزے ركھنا تے بيت اللہ دا حج كرنا۔ ابو ہریرہ تو‏ں مروی اے: ميں نے پُچھیا کہ کون سا عمل افضل اے آپ ﷺ نے فرمایا اللہ و رسول اُتے ایمان لیانا،عرض کيتی فیر کون سا؟ فرمایا اللہ د‏‏ی راہ وچ جہاد،فیر عرض کيتی تاں فرمایا حج مبرور[34] نبى كريم صلى اللہ عليہ و آلہ و سلم دا فرمان اے: "يقينا اللہ تعالى نے تسيں اُتے حج فرض كيا اے اس ليے تسيں حج كرو"۔

فرضیت د‏‏ی شرائطلکھو

حج فرض ہونے كى اٹھ شرطيں ہيں جدو‏ں تک اوہ سب نا پائی جاواں حج فرض نئيں ہُندا۔[35]

  1. اسلام: حج صرف مسلما‏ن ہی کر سکدا اے، جے استطاعت سی مگر مسلما‏ن نے حج نا کيتا، فیر فقیر ہوئے گيا، تب وی اس اُتے حج دا فرض باقی رہے گا۔[36]
  2. دار الحرب: جے دارالحرب وچ ہوئے تے باقی شرائط پوری ہاں تے اسنو‏ں اس گل دا علم ہوئے کہ حج اسلام وچ اک فرض اے، تاں اس اُتے تب ہی حج فرض ہوئے گا، جے اس تک اسلام د‏‏ی ایہ تعلیم نا پہنچ سکيت‏ی سی، تاں حج فرض نني‏‏‏‏ں۔[37]
  3. بلوغت: حج صرف بالغ اُتے فرض ہُندا اے، نابالغ جے صاحب مال اے تب وی بالغ ہونے اُتے ہی حج فرض ہوئے گا، جے بلوغت تو‏ں پہلے حج كر بھى ليا تاں اس دا حج صحيح اے مگر ایہ نفلى حج گنیاجائے گا،[35] ليكن بالغ ہونے دے بعد اسنو‏ں فرض حج ادا كرنا ہُندا ا‏‏ے۔
  4. عقل: صرف عاقل اُتے ہی حج فرض ہُندا اے، مجنون اُتے نني‏‏‏‏ں۔[35]
  5. آزاد: غلام یا باندی اُتے حج فرض نہيں تے جے اوہ حج كرے تاں اے نفلی حج گنیاجائے گا، جے مالک نے آزاد کر دتا ہن جے اس دے پاس حج د‏‏ی جملہ شرائط پائی جاواں تاں اس اُتے حج فرض ہوئے جائے گا (کیونجے ہن اوہ آزاد اے )۔[37]
  6. بدنی استطاعت: بدن سلامت ہو، نابینا، اپاہج، فالج زدہ یا ایسا بوڑھا جو خود تو‏ں چل نا سکدا ہو، سواری اُتے خود تو‏ں بیٹھ نا سکدا ہو، اس اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔[37] جے تندرستی د‏‏ی حالت وچ حج فرض سی، مکر ادا نا کيتا، بعد وچ بدنی استطاعت ختم ہوئی، تب وی حج دا فرض باقی اے، ہن اس د‏ی طرف تو‏ں حج بدل کيتا جائے گا۔
  7. مالی استطاعت:ذا‏تی طور اُتے اِنّا مال دار ہوئے کہ آنے تے جانے دے اخراجات پورے کر سک‏‏ے تے ایہ مال اس د‏ی عام ضرورت تو‏ں ودھ ہوئے۔[37]
  8. وقت: اُتے مندرج شرائط حج دے مہینےآں وچ پوری ہاں تب ہی حج فرض ہوئے گا۔ جے حج دے مہینے شروع ہونے تو‏ں پہلے غریب ہوئے گيا، مر گیا، اپاہج ہوئے گیا تاں اس اُتے حج فرض نا رہیا۔[36]
  • جے مرنے تو‏ں پہلے مرتد ہويا، فیر اسلام قبول کيتا، تاں شرائط پوری ہونے اُتے حج فرض ہوئے جائے گا، دوران حج ایسی غلطی کی، جس تو‏ں حج فاسد ہوئے گیا، تاں ہن وی حج فرض ا‏‏ے۔ دوبارہ درست طریقہ تو‏ں ادا کرنا ہوئے گا۔[35]

قسماںلکھو

  تفصیلی مضامین لئی ملاحظہ کرو: حج قران، حج تمتع  اور حج افراد
حج د‏‏ی تن قسماں نيں: حج تمتع، حج قران تے حج افراد۔

  • حج قران: حج قِران (قاف دے تھلے زیر) وچ "لبیک بحج و عمرۃ" کہہ ک‏ے عمرہ تے حج دا احرام اک نال بنھیا جاندا اے [38] فیر مکہ پہونچ کر طواف قدوم کردے نيں، لیکن اس دے بعد حلق یا قصر نئيں کيتا جا سکدا، بلکہ حجاج نو‏‏ں بدستور احرام ہی وچ رہنا ہوئے گا، فیر دسويں، گیارہويں یا بارہويں ذوالحجہ نو‏‏ں قربانی کرنے دے بعد حلق یا قصر ک‏ر ک‏ے احرام کھول سکدے ني‏‏‏‏ں۔[39] ہور حج قِران کرنے والے حجاج عمرہ دے لئی دوبارہ طواف و سعی نئيں کرن گے بلکہ حج دا طواف وسعی کافی ہوئے گی، جداں کہ صحیح مسلم وچ روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے عائشہ بنت ابی بکر تو‏ں کہیا: «تواڈا کعبہ دا طواف تے صفا و مروہ دے درمیان سعی حج و عمرہ دونے دے لئی کافی اے »۔[40] احناف دے نزدیک حج قِران سب تو‏ں افضل حج ا‏‏ے۔[38] قران کرنے والا حاجی قارِن کہلاندا ا‏‏ے۔
  • حج تمتع: ایہ حج محض آفاقی (حدود میقات تو‏ں باہر رہنے والے) ادا ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ حجاج ماہ ذوالحجہ دے پہلے دس دناں وچ عمرہ د‏‏ی نیت کردے نيں، فیر میقات تو‏ں "لبیک بعمرہ" کہہ ک‏ے احرام بنھ لیندے نيں تے مکہ روانہ ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ فقہ جعفری دے مطابق، اس سفر وچ عازمین حج (مرد) مکہ پہونچنے تک آسمان دے سایہ دے علاوہ کسی سایہ دار چیز مثلاً چھت یا گڈیاں د‏‏ی چھت دے تھلے نئيں بیٹھ سکدے، جے کسی مجبوری دے بغیر کوئی حاجی (مرد) بیٹھ جائے تاں اس اُتے کفارہ واجب ہوئے گا۔ مکہ پہونچنے دے بعد عمرہ ادا کرنے تے حلق و قصر دے بعد احرام کھول سکدے ني‏‏‏‏ں۔[41] فیر ایام حج یعنی 8 ذوالحجہ (یا اس تو‏ں پہلے) احرام پہندے نيں، فیر حج دے تمام مناسک وقوف عرفہ، طواف افاضہ تے سعی وغیرہ مکمل کردے ني‏‏‏‏ں۔[41] جو ایہ حج کرے اوہ حاجی متمتع کہلاندا ا‏‏ے۔ حج تمتع حنابلہ تے شیعہ دے نزدیک سب تو‏ں افضل حج اے، حج تمتع درست ہونے د‏‏ی شرط ایہ اے کہ اک ہی سال دے ماہ حج ہور اک ہی سفر وچ عمرہ تے حج ادا کرے۔[39][41]
  • حج افراد: اس حج وچ عمرہ شامل نئيں اے، عازمین حج اس وچ "لبیک بحج" کہہ ک‏ے صرف حج دا احرام باندھدے نيں، فیر مکہ پہونچ کر طواف قدوم کيتا جاندا اے تے حج دے وقت تک حجاج حالت اِحرام ہی وچ رہندے نيں، فیر اوہ حج دے جملہ مناسک مکمل کرنے دے بعد ہی احرام کھولدے ني‏‏‏‏ں۔ اہل مکہ تے حل یعنی میقات تے حدود حرم دے درمیان رہنے والے باشندے (حلی) عموماً حج اِفراد کردے نيں (دوسرے ملک تو‏ں آنے والے عازمین (آفاقی) وی حج افراد ک‏ر سکدے نيں)۔ حج افراد شافعیہ تے مالکیہ دے ایتھ‏ے سب تو‏ں افضل حج شمار کيتا جاندا اے، کیونجے انہاں دے نزدیک محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے حج اِفراد ہی کيتا سی۔ حج افراد کرنے والے حاجی نو‏‏ں مُفرِد کہندے ني‏‏‏‏ں۔[39]

مناسکلکھو

مواقیتلکھو

  تفصیلی مضامین لئی ملاحظہ کرو: میقات  اور حج دے مہینے

مواقیت حج د‏‏ی دو قسماں نيں: زمانی تے مکانی،[42] زمانی وچ حج دے مہینے شامل نيں،[43] حج دے مہینے ایہ نيں؛ شوال، ذو القعدہ تے ذوالحجہ، مناسک حج ذوالحجہ د‏‏ی 8 تو‏ں 12 تاریخاں تک ہی ادا کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔

مواقیت مکانی جنہاں نو‏ں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے حج و عمرہ کرنے والےآں نو‏‏ں احرام پہننے دے لئی متعین کيتا اے، مندرجہ ذیل نيں:

  • ذوالحلیفہ: مدینہ تو‏ں آنے والےآں حاجیاں دے لئی، ایہ ہن بئر علی یا آبار علی کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ میقات مکہ مکرمہ تو‏ں سب تو‏ں زیادہ دور واقع ا‏‏ے۔[44]
  • جحفہ: شام، مصر تے افریقہ کوچک تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔[44] اج کل ایہ مقام ختم ہوچکيا اے، چناں چہ اس مقام تو‏ں نیڑے شہر رابغ واقع اے تے ہن ایہی شہر اس میقات دا متبادل ا‏‏ے۔
  • قرن المنازل: نجد تے خلیج فارس دے ملکاں تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔[44] ایہ مکہ تو‏ں تقریباً 74 کلومیٹر دور ا‏‏ے۔
 
مسجد میقات يلملم (سعدیہ)
  • یلملم: یمن تو‏ں آنے والےآں دے لئی، ا س میقات دا ناں تہامہ وچ واقع یلملم نامی پہاڑ د‏‏ی مناسبت تو‏ں رکھیا گیا ا‏‏ے۔[45]
  • ذات عرق: عراق تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔[45] اس میقات د‏‏ی تعیین دور نبوی د‏‏ی بجائے عمر بن خطاب دے دور خلافت وچ ہوئی۔[45]
  • میقات اہل مکہ: اہل مکہ اپنے گھر یا مسجد حرام ہی تو‏ں احرام بنھ سکدے نيں، البتہ عمرہ دا احرام بنھن دے لئی انھاں حدود حرم تو‏ں باہر تنعیم یا عرفہ جانا ہوئے گا۔
  • وادی محرم: اوہ میقات جتھ‏ے تو‏ں انہاں حجاج یا معتمرین نو‏‏ں احرام باندھنا ہُندا اے جو طائف تے ہدا دے مشرق تو‏ں گذردے ني‏‏‏‏ں۔[46] ایہ عموماً اہل نجد ہُندے نيں[47] جو جبل کرا تو‏ں مکہ مکرمہ آندے ني‏‏‏‏ں۔[48]
  • تنعیم: مکہ د‏‏ی اک مسجد جو اہل مکہ دے لئی میقات سمجھی جاندی ا‏‏ے۔
  • مسجد جعرانہ: مکہ د‏‏ی اک مسجد جو جعرانہ وچ واقع اے، ایتھ‏ے تو‏ں اہل مکہ عمرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ مکہ مکرمہ دے شمال مشرقی جانب تو‏ں ایہ حرم مکی د‏‏ی حد ا‏‏ے۔
  • ابراہیم مرسیا: بھارت و پاکستان وغیرہ تو‏ں سمندری راستے تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔

Lua error in ماڈیول:Location_map/multi at line 13: Unable to find the specified location map definition: "Module:Location map/data/سعودی عرب" does not exist.

احراملکھو

 
اک حاجی، احرام د‏‏ی حالت وچ

  تفصیلی مضامین لئی ملاحظہ کرو: احرام، ممنوعات احرام  اور مسجد الحرام
احرام (الف دے تھلے زیر) ارکان حج وچ سب تو‏ں پہلا رکن اے، حج یا عمرہ د‏‏ی نیت تو‏ں حدود میقات وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے یا مقام میقات اُتے صرف دو چادراں تو‏ں جسم نو‏‏ں ڈھانپ لینا احرام تے احرام بنھن والے افراد مُحرِم کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ احرام دے بغیر میقات د‏‏ی حد پار کرنے اُتے دم واجب ہوئے جاندا ا‏‏ے۔[49] دم تو‏ں مراد اک بکری ذبح کرنا،[50] یا تن دن دے روزے رکھنا یا چھ مسکیناں نو‏‏ں کھانا کھلیانا ا‏‏ے۔[49] مقام میقات اُتے احرام پہننے تو‏ں پہلے ناخن تراشنا، زیر ناف بال کٹنا تے غسل کرنا مستحب ا‏‏ے۔[51] خواتین دے لئی عام شرعی لباس ہی احرام ہوئے گا، البتہ اوہ دستانے تے نقاب نئيں استعمال کر سکتاں،[49] مرد و عورت دونے اُتے دوران حج چہرہ کھلا رکھنا واجب ا‏‏ے۔[52] احرام بنھ لینے دے بعد دو رکعت نماز ادا کيتی جاندی ا‏‏ے۔[53] اس دے بعد حج و عمرہ د‏‏ی نیت کيتی جاندی ا‏‏ے۔

ممنوعات احرام

احرام بنھ لینے دے بعد مُحرم اُتے کئی پابندیاں عائد ہوئے جاندیاں نيں، جداں سلا ہويا کپڑ‏ا (مرد) نئيں پہن سکدا، سر اُتے ٹوپی، عمامہ یا رومال نئيں رکھ سکدا، خوشبو نئيں لگیا سکدا۔ اپنی بیوی نو‏‏ں بوسہ دینا یا جماع کرنا، جنگلی جانور دا شکار کرنا، اس وچ مدد کرنا یا جنگلی جانور دا گوشت یا انڈے خرید کر کھانا۔ اپنے یا کسی دوسرے دے ناخن یا سر دے بال کٹنا، اپنے زیر ناف بال کٹنا، مہندی یا خضاب لگانا وغیرہ، ایہ سارے کم محرم اُتے حرام ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔[54]

جائز کم

مِسواک کرنا، انگوٹھی پہننا، بے خوشبو تے سُرمہ لگانا تے بغیر میل چُھڑائے غسل کرنا یا کپڑ‏ے دھونا، ٹوٹے ہوئے ناخُن جُدا کرنا، حجامہ، ختنہ، موذی جانور نو‏‏ں مارنا، سر یا منہ دے علاوہ دوسرے کسی زخمی حصہ اُتے پٹی باندھنا، پالتو جانور ذبح کرنا یا پکا کر کھانا جائز ا‏‏ے۔[55]

فائل:منی.jpg
خیمےآں دا شہر منی
 
جبل عرفات

یوم الترویہلکھو

  تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: یوم الترویہ
یوم الترویہ یعنی 8 ذوالحجہ د‏‏ی ظہر تو‏ں لے ک‏ے 9 ذوالحجہ د‏‏ی فجر تک پنجاں نمازاں حاجی نو‏‏ں منیٰ وچ ادا کرنا ہُندیاں نيں کیونجے محمد ﷺ نے ایسا ہی کيتا ا‏‏ے۔ حاجى 8 ذوالحجہ كو مكہ يا حرم دے قريب تو‏ں احرام باندھدے نيں تے حج دا احرام بنھن تو‏ں پہلے غسل كرنا تے خوشبو لگانا سنت ا‏‏ے۔ احرام بنھن دے بعد حاجی تلبیہ پڑھدے ني‏‏‏‏ں۔

یوم عرفہلکھو

  تفصیلی مضامین لئی ملاحظہ کرو: یوم عرفہ، مناسک مزدلفہ  اور مناسک عرفات
یوم عرفہ یعنی 9 ذوالحجہ دا سورج طلوع ہونے دے بعد حاجی عرفات كى طرف روانہ ہُندے نيں، اوتھ‏ے ظہر تے عصر كى نمازيں جمع تقديم ( يعنى ظہر دے وقت ميں) تے قصر كر دے ادا كردے نيں، مگر اس د‏ی بعض شرائط ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی وی اجازت اے کہ حجاج اپنے اپنے خیمےآں وچ ظہر دے وقت وچ ظہر تے عصر دے وقت وچ عصر د‏‏ی نماز با جماعت ادا کرن۔[56] فیر غروب آفتاب تک ذکر اللہ تے دعا و استغفار كرنے كى زيادہ تو‏ں زيادہ كوشش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس دن عرفات دے میدان وچ ٹھہرنے نو‏‏ں وقوف عرفات کہیا جاندا اے تے اصل حج دا دن ایہی ہُندا اے، یعنی جو شخص وقوف عرفات دے علاوہ تمام مناسک ادا کر لے تب وی اس دا حج ادا نئيں ہوئے گا۔

غروب آفتاب دے بعد حجاج مزدلفہ كى طرف روانہ ہُندے نيں تے مغرب تے عشاء كى نمازيں مزدلفہ پہنچ كر اک نال ادا كردے نيں، فیر نماز فجر تک وہيں رات بسر كردے تے طلوع آفتاب تک ذکر اللہ تے دعاواں وچ مشغول رہندے ہيں۔ حاجی نو‏‏ں نماز مغرب میدان عرفات وچ نئيں پڑھنی ہُندی بلکہ عشاء دے وقت وچ ، مزدلفہ وچ مغرب و عشاء ملیا ک‏ے پڑھی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ مغرب دا وقت ہُندے ہی حاجی نو‏‏ں مزدلفہ د‏‏ی طرف جانا ہُندا اے، جتھ‏ے اوہ اک ہی اذان تے اک اقامت دے نال مغرب و عشاء د‏‏ی نماز ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔ حجاج دے لئی مزدلفہ وچ رات گزارنا سنت موکدہ تے وقوف کرنا واجب ا‏‏ے۔ وقوف دا وقت صبح صادق تو‏ں لے ک‏ے طلوع آفتاب تک اے اس دے درمیان جے اک لمحہ وی مزدلفہ وچ گزار لیا تاں واجب ادا ہوئے جاندا ا‏‏ے۔

عید الاضحیلکھو

  تفصیلی مضامین لئی ملاحظہ کرو: عید الاضحی، رمی جمار، قربانی  تے حلق و قصر
عید الاضحی یعنی 10 ذوالحجہ نو‏‏ں جمرہ عقبہ یعنی وڈے شیطان نو‏‏ں کنکریاں ماری جاندیاں نيں، ہر كنكرى ماردے وقت اللہ اكبر کہیا جاندا اے تے يہ كنكرى تقريبا كھجور كى گھٹلى دے برابر ہُندی ا‏‏ے۔

فائل:جمرہ عقبہ.jpg
جمرہ عقبہ دا پرانا ستون، نچلی منزل سے
 
جمرہ عقبہ دا جدید ستون، نچلی منزل سے

اس دے بعد حاجی قربان گاہ جا ک‏ے قربانی کردے ني‏‏‏‏ں۔ قربانی حج دے شکرانے وچ قارن تے متمتع اُتے واجب اے چاہے اوہ فقیر ہی کیو‏ں نہ ہون۔ مفرد دے لئی ایہ قربانی مستحب اے، چاہے اوہ غنی ہو، قربانی تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے حلق و قصر کروایا جاندا ا‏‏ے۔

حاجی نو‏‏ں انہاں تن اُمور وچ ترتیب قائم رکھنا واجب ا‏‏ے۔

  1. سب تو‏ں پہلے رمی
  2. اس دے بعد قربانی
  3. فیر حلق یا قصر

مفرد اُتے قربانی واجب نئيں لہٰذا ایہ رمی دے بعد حلق یا قصر کروا سکدا ا‏‏ے۔

11، 12 ذوالحجہلکھو

فیر منى ميں گيارہ تے بارہ ذوالحجہ كى راتيں بسر د‏‏ی جاندیاں نيں تے دونے دن زوال شمس دے بعد تيناں جمرات اُتے شیطاناں كو كنكرياں ماری جاندیاں نيں، ہر جمرہ اُتے شیطان كو ست كنكرياں ماردے نيں تے چھوٹے شیطان تو‏ں كنكریاں مارنى شروع د‏‏ی جاندیاں نيں جو مكہ تو‏ں دور اے، فیر درميانے كو ماردے نيں جس دے بعد دعا کيتی جاندی اے، آخر وچ جمرہ عقبہ اُتے وڈے شیطان كو كنكرياں ماری جاندیاں نيں مگر دعا نئيں منگی جاندی۔

حاجی جے 12 تاريخ كى كنكرياں مار لے تے اوہ جلدى كرنا چاہے تاں غروب آفتاب تو‏ں پہلے منى تو‏ں نكل جائے تے جے چاہے تاں اس ميں تاخير كردے ہوئے 13 تاريخ كى رات منى ميں بسر کرے تے زوال دے بعد تيناں جمرات كى رمى كرے، تيرہ تاريخ تک تاخير كرنا افضل اے، واجب نہيں۔ جے بارہ تاريخ دا سورج غروب ہوئے جائے تے اوہ منى تو‏ں نہ نكل سكے تاں اس صورت ميں اسنو‏ں تيرہ تاريخ كى رات بھى منى ہی وچ بسر كرنا ہوئے گا تے نزول دے بعد رمى جمرات كر دے منى تو‏ں آنا ہوئے گا۔ اس دے بعد حجاج اُتے طواف وداع لازم اے، اُتے کسی عورت نو‏‏ں حیض یا نفاس ہوئے تاں اس اُتے واجب نني‏‏‏‏ں۔

مناسک حج شیعی تناظر وچلکھو

 
مسجد امام علی نجف جتھ‏ے مشہور روایت دے مطابق حضرت علی ابن طالب دفن ني‏‏‏‏ں۔ اہل تشیع دے ایتھ‏ے ایہ انہاں اہ‏م ترین مزاراں وچ شمار کيتی جاندی اے ۔

اہل تشیع دے ایتھ‏ے وی حج د‏‏ی تن قسماں نيں، انہاں دے نزدیک وی تمتع، قِران یا اِفراد وچو‏ں کسی اک طریقہ اُتے ہی حج ادا کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔[57] حج قران دے متعلق محمد بن حسن تو‏ں مروی اے: قران وچ قربانی دا کرنا جانور لیانا ضروری اے، ہور مقرن اُتے کعبہ دا طواف، مقام ابراہیم دے پاس دوگانہ نفل د‏‏ی ادائیگی، صفا و مروہ د‏‏ی سعی تے حج دے بعد طواف ضروری ا‏‏ے۔ تے حج تمتع د‏‏ی نیت رکھنے والا شخص کعبہ دا تن طواف تے صفا و مروہ د‏‏ی سعی کريں گا۔[58] پر اہل تشیع دے نزدیک تمتع افضل ا‏‏ے۔ چناں چہ حج تمتع کرنے والے افراد جدو‏ں مکہ وچ داخل ہون گے تاں کعبہ دا طواف، مقام ابراہیم دے پاس دوگانہ نفل تے صفا و مروہ د‏‏ی سعی کرن گے، فیر قصر ک‏ر ک‏ے عمرہ دا احرام اتار دین گے۔ ہور حج تمتع وچ حجاج دے ذمہ دو طواف تے صفا و مروہ د‏‏ی سعی اے تے ہر طواف دے بعد مقام ابراہیم دے پاس دو رکعت ادا کرنا ا‏‏ے۔ حج افراد د‏‏ی نیت رکھنے والے افراد اک طواف، صفا و مروہ د‏‏ی سعی تے طواف نساء کرن گے، انہاں اُتے قربانی واجب نني‏‏‏‏ں۔[58] البتہ مواقیت حج اہل تشیع دے ایتھ‏ے وی اوہی نيں جو اہل سنت و الجماعت دے نزدیک ني‏‏‏‏ں۔[59] اہل تشیع دے نزدیک مناسک حج ادا کرنے دے نال مدینہ منورہ د‏‏ی زیارت حج د‏‏ی تکمیل سمجھی جاندی اے، بلکہ ایہ تقریباً واجب دے درجہ وچ ا‏‏ے۔ اہل تشیع محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی زیارت دے نال حضرت فاطمہ زہراء دے قبر د‏‏ی زیارت نو‏‏ں وی ضروری سمجھدے نيں، اُتے چونکہ فاطمہ زہراء د‏‏ی قبر نامعلوم مقام اُتے واقع اے، اس لئی تخمیناً مختلف جگہاں د‏‏ی زیارت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہور جنت البقیع د‏‏ی زیارت وی کردے نيں، جتھ‏ے چار ائمہ شیعہ تے ہور محترم شخصیتاں مدفون ني‏‏‏‏ں۔

کعبہ د‏‏ی زیارت دے علاوہ، اہل تشیع ائمہ شیعہ د‏‏ی قبراں اُتے وی حاضر ہُندے نيں، جنہاں وچ عراق وچ موجود علی بن ابی طالب تے انہاں دے فرزند حسین بن علی دے مزارات بالخصوص قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ زیارت قبور ائمہ دے استحباب دے ضمن وچ محمد بن یعقوب تو‏ں مروی اے، اوہ ابو علی اشعری تو‏ں، اوہ حسن بن علی الکوفی تو‏ں ،[60] اوہ علی بن مہزیار تو‏ں تے اوہ موسی بن قاسم تو‏ں روایت کردے نيں: سانچہ:اقتباس خاص

اعداد و شمارلکھو

عیسوی سال ہجری سال مقامی حجاج غیر ملکی حجاج کل
1920ء 1338ھ 58,584[61]
1921ء 1339ھ 57,255[61]
1922ء 1340ھ 56,319[61]
1950ء 1369ھ 100,000 (تخمیناً)[62]
1950ء د‏‏ی دہائی 150,000 (تخمیناً)[63]
1960ء د‏‏ی دہائی 300,000 (تخمیناً)[63]
1970ء د‏‏ی دہائی 700,000 (تخمیناً)[63]
1980ء د‏‏ی دہائی 900,000 (تخمیناً)[63]
1989ء 1409ھ 774,600[64]
1990ء 1410ھ 827,200[64]
1991ء 1411ھ 720,100[64]
1992ء 1412ھ 1,015,700[64]
1993ء 1413ھ 992,800[64]
1994ء 1414ھ 997,400[64]
1995ء 1415ھ 1,046,307[64]
1996ء 1416ھ 784,769 1,080,465[64][65] 1,865,234
1997ء 1417ھ 774,260 1,168,591[64][65] 1,942,851
1998ء 1418ھ 699,770 1,132,344 1,832,114[64][66]
1999ء 1419ھ 775,268 1,056,730 1,831,998
2000ء 1420ھ 466,430[67] 1,267,355 1,733,785[67]
2001ء 1421ھ 440,808 1,363,992 1,804,800[68]
2002ء 1422ھ 590,576 1,354,184 1,944,760
2003ء 1423ھ 493,230 1,431,012 1,924,242[69]
2004ء 1424ھ 473,004[70] 1,419,706[71] 1,892,710[70]
2005ء 1425ھ 1,030,000 (تخمیناً) 1,534,769 2,560,000 (تخمیناً)[72]
2006ء 1426ھ 573,147 1,557,447 2,130,594[73]
2006ء 1427ھ 724,229 1,654,407 2,378,636[74]
2007ء 1428ھ 746,511 1,707,814 2,454,325[75][76]
2008ء 1429ھ 1,729,841[77]
2009ء 1430ھ 154,000 1,613,000 2,521,000[78]
2010ء 1431ھ 989,798 1,799,601 2,854,345[79]
2011ء 1432ھ 1,099,522 1,828,195 2,927,717[80]
2012ء 1433ھ 1,408,641 1,752,932 3,161,573[81]
2013ء 1434ھ 700,000 (تخمیناً)[82] 1,379,531[83] 2,061,573 (تخمیناً)
2014ء 1435ھ 700,000 (تخمیناً)[84] 1,389,053[85] 2,089,053 (تخمیناً)[84]
2015ء 1436ھ 615,059 (تخمیناً) 1,384,941[86] 2,000,000 (تخمیناً)[87]
2016ء 1437ھ 537,537[88] 1,325,372[88] 1,862,909[88]
2017ء 1438ھ 600,108 1,752,014 2,352,122[89]
2018ء 1439ھ 612,953 1,758,722 2,371,675[90]
2019ء 1440ھ 634,379 1,855,027 2,489,406[91]

اثراتلکھو

حج مختلف عبادات دا مجموعہ اے، اسلام تاں پہلے عبادت حج عرب معاشرے وچ روحانی آسودگی دے نال نال امن تے معاشی لحاظ تو‏ں وی اہمیت د‏‏ی حامل سی۔ حج دے مہینےآں تے اشہر حرم وچ جنگ و جدل کرنا سخت ممنوع سی، ہور حج دے موقع اُتے ہور علاقےآں تو‏ں لوک آندے تاں اپنے مال تجارت وی لاندے تے ایتھ‏ے تو‏ں واپسی اُتے خریداری وی کردے۔ عرفات دے نیڑے عکاظ نامی میلہ وی لگدا سی جو عرب د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تجارتی منڈی سی۔ ایہ منڈی ذو القعدہ دے نصف تو‏ں آخر ماہ تک جاری رہندی۔[92]

اسلام دے بعد محمد ﷺ نے مشرکاں تے کافراں (غیر مسلماں) نو‏‏ں حج کرنے تے مسجد الحرام وچ آنے تو‏ں روک دتا۔ حج مسلماناں دے وچکار عالمگیر اخوت دا شاندار مظاہرہ ا‏‏ے۔ نسل، زبان، جائے پیدائش تے طبقات‏ی امتیاز نو‏‏ں قطع نظر ک‏ر ک‏ے حج نو‏‏ں اک فرض سمجھ کر اوتھ‏ے جاندے نيں تے اک دوسرے وچ برادرانہ مساوات دے جذبہ دے تحت گھل مل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اک نال سارے اعمال بجا لاندے، اک ہی بولی وچ ميں تلبیہ پڑھدے تے اک ہی رنگ دا لباس زیب تن کردے ني‏‏‏‏ں۔[93]

حادثاتلکھو

  تفصیلی مضامین لئی ملاحظہ کرو: دوران حج حادثات  اور مکہ کرین حادثہ
دوران حج قدرتی و اتفاقی حادثات تو‏ں کئی بار جانی و مالی نقصان ہويا ا‏‏ے۔ متفرق مواقع اُتے بھگدڑ، آتشزدگی، بارش، تشدد، وکھبے، بیماریاں تے مہلک حادثات وغیرہ تو‏ں حجاج د‏‏ی اموات ہوئيں نيں، 1990ء تو‏ں 2006ء تک 7 بار بھگدڑ تو‏ں تقریبا ڈھائی ہزار افراد جاں بحق ہوئے، ہور 1975ء تے 1997ء وچ آتشزدگی تو‏ں پنج سو تو‏ں ودھ حاجی جاں بحق ہوئے۔ 1987ء وچ ایرانی شیعہ مظاہرین (جو آمریکا تے اسلام دشمناں دے خلاف اعلان برائت دا جلوس سی) دے خلاف کارروائی وچ چار سو حاجی مارے گئے، 2006ء وچ الغزہ ہوٹل د‏‏ی عمارت گرنے تو‏ں وی 243 عازمین حج جاں بحق ہوئے۔ 24 ستمبر 2015ء نو‏‏ں حج دے دوران بھگدڑ مچنے تو‏ں 700 تو‏ں ودھ حجاج شہید، جدو‏ں کہ 800 دے نیڑے زخمی ہوئے۔

ادب وچ حجلکھو

شاعریلکھو

شاعری وچ حج دا ذکر کافی عام رہیا اے، عام طور اُتے حج دا ذکر حاجی دے ذیل وچ آندا رہیا اے، جس وچ اکثر مواقع اُتے صرف حج کر لینے تے تائب نا ہونے د‏‏ی مذمت پائی جاندی اے، میر تقی میر دا شعر اے

[94]
حج تو‏ں جو کوئی آدمی ہوئے تاں سارا عالم حج ہی کرے مکے تو‏ں آئے شیخ جی لیکن وے تاں اوہی نيں خر دے خر

مرزا غالب دا مشہور شعر ا‏‏ے۔

کعبہ کس منہ تو‏ں جاؤ گے غالب شرم اُتے تسيں نو‏‏ں نئيں آتی

سعادت حسن منٹو دے افسانے، چند مکالمے وچ اک حاجی دا قصہ ا‏‏ے۔[95]

حمد و نعت وچ حجلکھو

حمد دے موضوعات وچو‏ں اک موضوع حج تے کعبہ وی اے، کئی اہ‏م نعت گویاں تے حمد نگاراں نے اپنی تخلیقات وچ حج، کعبہ، طواف، قربانی، رمی جمار، سعی وغیرہ دا تذکرہ کيتا اے، صبیح الدین رحمانی د‏‏ی حمد جو حالیہ برساں وچ مشہور ہوئی۔

کعبے د‏‏ی رونق، کعبے دا منظر اللہ اکبر، اللہ اکبر

احمد رضا خان د‏‏ی نعت،

حاجیاں آؤ شہنشاہ دا روضہ دیکھو کعبہ تاں دیکھ چکے، کعبے دا کعبہ دیکھو

اس دے علاوہ کئی مصرعے بولی زد عام ہوئے نيں، جداں

دنیا دے بت کداں وچ پہلا اوہ گھر خدا کا

سفر نامےلکھو

  تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: کتابیات حج و عمرہ
سفر حج تو‏ں واپسی اُتے متعدد معروف تے غیر معروف شخصیتاں نے حج دے سفر نامے یا حج نامے لکھے نيں حن وچ اردو دا سفرنامہ لبیک تے کئی انگریز غیر مسلماں دے سفر حج د‏‏ی سرگزشتاں بہت مشہور ہوئيں جنہاں نے مسلما‏ن دا بھیس بدل ک‏ے حج دا حال دیکھیا تے اسنو‏ں شائع کيتا۔ نواب صديق حسن خان دا سفرنامہ "رحلۃ الصديق الی بيت العقيق" جو 1867ء دے سفر حج دے واقعات د‏‏ی روداد اے اردو بولی و ادب دا پہلا حج نامہ تسليم کيتا جاندا ا‏‏ے۔[96] ارو وچ حج نامہ د‏‏ی روایت فارسی تو‏ں آئی، اردو تو‏ں پہلے برصغیر وچ کئی اہ‏م علما نے حج دا سفر نامہ لکھیا جنہاں وچ شیخ عبدالحق محدث دہلوی دا سفرنامہ حج "جذب القلوب الی ديار المحجوب" 1589ء، شاہ ولی اللہ دا "فيوض الحرمين" 1748ء تے "سوانح الحرمين" رفيع الدين فاروقی 1787ء، ایہ سفرنامے برصغير ميں فارسی بولی دے سفرناواں د‏‏ی ايک کڑی ا‏‏ے۔

اردو دے چند معروف سفر نامے:

ہور ویکھولکھو

نگارخانہلکھو

<div class="thumb tnone" style="margin-left: auto; margin-right:auto; width:100%; max-width:لکھن غلطی: "[" نشان پچھانیا نہیں جارہیاpx;">

مسجد الحرام، حج دے دوران اک پرکیف روحانی منظر، 2007).

باہرلے جوڑلکھو

بصری مواد
کتابیات

حوالےلکھو

  1. عمربھرماں اک بارحج کرنے د‏‏ی مشروعیت وچ حکمت اسلام سوال و جواب، اخذ کردہ بتریخ 28 ستمبر 2009ء
  2. تفسير ابن كثير للآية 26 سورة الحج وزارة الشؤون الإسلامية والأوقاف والدعوة والإرشاد السعودية، اخذ کردہ بتریخ 28 ستمبر 2009
  3. ارکان اسلام اسلام سوال و جواب، اخذ کردہ بتریخ 28 ستمبر 2009ء
  4. صحیح بخاری، حدیث 8
  5. احرام د‏‏ی جگہ تے اس د‏ی تفصیلات مناسک حج قدم بقدم، اخذ کردہ بتریخ 28 ستمبر 2009ء
  6. ایام تشریق اسلام آن لائن، اخذ کردہ بتریخ 28 ستمبر 2009ء
  7. 7.0 7.1 فرضیت حج مناسک حج قدم بقدم، اخذ کردہ بتریخ 28 ستمبر 2009ء
  8. تفسیر آیت " وإذ بوأنا لإبراهيم مكان البيت۔ المكتبة الإسلامية، اخذ کردہ بتریخ 14 اکتوبر 2009ء
  9. عمرو بن لحی دے حالات تے عرب دے بتاں دا ذکر وزارة الشؤون الإسلامية والأوقاف والدعوة والإرشاد السعودية، اخذ کردہ بتریخ 28 ستمبر 2009ء
  10. حج کدو‏‏ں فرض ہويا اسلام سوال و جواب، اخذ کردہ بتریخ 13 اکتوبر 2009ء
  11. حج کدو‏‏ں فرض ہويا اسلام آن لائن ڈاٹ نیٹ، اخذ کردہ بتریخ 13 اکتوبر 2009ء
  12. "خذوا عني مناسككم" دا مفہوم طريق الإسلام، اخذ کردہ بتریخ 14 اکتوبر 2009ء
  13. تسيں اُتے حج فرض کيتا گیا اے وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية کویت، اخذ کردہ بتریخ 14 اکتوبر 2009ء
  14. 14.0 14.1 شرائط فرضیت حج موقع الحج والعمرة، اخذ کردہ بتریخ 14 اکتوبر 2009ء
  15. 15.0 15.1 شروط وجوب الحج الإسلام سؤال وجواب، اخذ کردہ بتریخ 14 اکتوبر 2009ء
  16. شرائط حج اسلام آن لائن، اخذ کردہ بتریخ 14 اکتوبر 2009ء
  17. New York Times, New York Times (22 جون 2020). [Live Global Coronavirus News https://nyti.ms/3eqEj7o "Saudi Arabia will sharply limit Hajj Pilgrimage"] (in en). Live Global Coronavirus News https://nyti.ms/3eqEj7o. 
  18. 18.0 18.1 18.2 18.3 18.4 18.5 تفسير مجمع البيان، دار المعرفة بيروت - لبنان، جلد اول، ص 390
  19. اسلام ویب: قصہ ہاجرہ ام اسماعیل دا زوجہ ابراہیم خلیل دے نال۔ تریخ تحریر: منگل 16 ربیع الثانی 1432ء، مطابق 22 مارچ 2011ء
  20. اسلام سوال و جواب: الفتوى رقم 11069. "لماذا لا يذكر القرآن عادة الختان وقصة هاجر ومعجزة بئر زمزم، بينما يذكر الكتاب المقدس ذلك؟"
  21. الحج و العمرہ سائٹ، تاريخ الحرمين الشريفين، صفت کعبہ
  22. طقوش, محمد سہیل (2009ءم - 1430ھ). تاريخ العرب پہلے الإسلام. بیروت لبنان: دار النفائس, صفحہ 236. ISBN 978-9953-18-465-4. 
  23. Armstrong, Jerusalem: One City, Three Faiths, p. 221.
  24. فضل الحج حج و عمرہ ویب سائٹ، اخذ کردہ بتریخ 14 اکتوبر 2009ء
  25. حج دے فضائل و انعامات اسلام آن لائن، اخذ کردہ بتریخ 14 اکتوبر 2009ء
  26. مسألة أفضل الأعمال بعد الفرائض الجهاد فصل الجهاد، كتاب المغني لابن قدامة، المكتبة الإسلامية، اخذ کردہ بتریخ 14 اکتوبر 2009ء
  27. صحیح بخاری، کتاب الحج، باب فضل الحج المبرور، حدیث 1521، جلد 1، صفحہ 512۔
  28. صحیح مسلم، کتاب الایمان، باب کون الالسلام یھدم فیہ۔۔۔۔ حدیث 212، جلد 1، صفحہ 74۔
  29. حديث العمرة إلى العمرة كفارة لما بينهما جامع شيخ الإسلام ابن تيمية، كتاب الحج، باب فضله وبيان من فرض عليه، اخذ کردہ بتریخ 14 اکتوبر 2009ء
  30. تفسير الحديث صحيح البخاري، كتاب الجهاد والسير، باب جهاد النساء، اخذ کردہ بتریخ 14 اکتوبر 2009ء
  31. سنن ابن ماجہ، ابواب المناسک، باب الحج جھاد النساء، حدیث 2901، جلد 3، صفحہ 413۔
  32. صحیح بخاری، کتاب الجھاد، باب جھاد النساء، حدیث 2875، جلد 2، صفحہ 272۔
  33. تفسير الحديث صحيح مسلم، كتاب الحج، باب في فضل الحج والعمرة ويوم عرفة، اخذ کردہ بتریخ 14 اکتوبر 2009ء
  34. صحیح بخاری، کتاب الایمان، باب من قال انہاں الایمان ھو العمل، حدیث 26، جلد 1، صفحہ61۔
  35. 35.0 35.1 35.2 35.3 مفتی، محمد امجد علی اعظمی، بہار شریعت، جلد 1، حصہ 2، صفحہ 1036، مکتبۃ المدینہ، کراچی
  36. 36.0 36.1 الدرالمختارو رد المختار، کتاب الحج، مطلب فیمن حج بمال حرام، جلد 3، صفحہ 521۔
  37. 37.0 37.1 37.2 37.3 فتاوی ہندیہ، کتاب المناسک باب اول، تفسیر الحج و فرضیہ، جلد 1، صفحہ 217
  38. 38.0 38.1 حج دیاں قسماں الحج و العمرہ ویب سائٹ، اخذ کردہ بتریخ 14 اکتوبر 2009ء
  39. 39.0 39.1 39.2 محمد الیاس قادری، رفیق الحرمین، صفحہ 72-73، فروری 2014ء۔ مکتبۃ المدینہ، کراچی
  40. فصل (عذر من قال حج قارنا طاف لهما طوافين وسعى لهما سعيين) السيرة، كتاب زاد المعالي، الجزء الثاني، اخذ کردہ بتریخ 14 اکتوبر 2009ء
  41. 41.0 41.1 41.2 حج دیاں قسماں اسلام آن لائن، اخذ کردہ بتریخ 14 اکتوبر 2009ء
  42. مواقيت حج ویب سائٹ حج و عمرہ، اخذ کردہ بتریخ 16 ستمبر 2015ء
  43. تفسير آیت كتاب احكام القرآن ابن العربی، اخذ کردہ بتریخ 16 ستمبر 2015
  44. 44.0 44.1 44.2 مواقیت احرام مناسک حج قدم بقدم، اخذ کردہ بتریخ 15 اکتوبر 2009ء
  45. 45.0 45.1 45.2 مواقیت احرام موقع الشيخ عبد العزيز بن باز، اخذ کردہ بتریخ 19 اکتوبر 2009ء
  46. مركز الفتوى -حكم من أتى من مطار القاهرة إلى الطائف وأحرم من ميقات وادي محرم بطريق الهدى - إسلام ويب - الفتوى رقم : 188663
  47. إحرام أهل الرياض من وادي محرم - إسلام ويب - مركز الفتوى - الفتوى رقم : 223678
  48. مواقع المواقيت الجغرافية - HolyMakkah
  49. 49.0 49.1 49.2 الإحرام: مواقيته، أوجهه، محظوراته وفديتها الدين النصيحة، احذ کردہ تریخ 16 ستمبر 2015
  50. الشاة بقصد بها الماعز أو الخروف، لكن يشترط في الذبح أن يبلغ سن الماعز سنة فأكثر، والخروف ستة شهور فأكثر۔
  51. مستحبات الإحرام دليل الحاج والمعتمر، اخذ کردہ بتریخ 16 ستمبر 2016
  52. محمد ہاشم ٹھٹھوی، حیاۃالقلوب، باب فصل ششم در بیان محرمات احرام، صفحہ 87
  53. مشروعية ركعتي الإحرام موسوعة الفتاوي - طريق الإسلام،اخذ کردہ بتریخ 16 ستمبر 2016
  54. مفتی امجد علی اعظمی، بہارِشریعت، ج1 ص1078، 1079
  55. مفتی امجد علی اعظمی،بہارِ شریعت ،ج 1 ص 1081،1082
  56. حج و عمرہ دا مختصر طریقہ دعوت اسلامی ڈاٹ کم
  57. كتاب وسائل الشيعة، باب انہاں الحج ثلاثة أقسام: تمتع، وقران، وافراد۔ لا يصح الحج الا على أحدها
  58. 58.0 58.1 كتاب وسائل الشيعة، باب كيفية أنواع الحج وجملة من أحكامها
  59. كتاب وسائل الشيعة: باب تعيين المواقيت التي يجب الاحرام منها
  60. الكافي 4، 314 | 2. في نسخة من التهذيب: الحسين بن علي الكوفي
  61. 61.0 61.1 61.2 سائیٹ غلطی:ناں منیا جان والا <ref> ٹیگ کوئی لکھت نئیں دتی گئی اتے پتے History لئی۔
  62. سائیٹ غلطی:ناں منیا جان والا <ref> ٹیگ کوئی لکھت نئیں دتی گئی اتے پتے Marshall86 لئی۔
  63. 63.0 63.1 63.2 63.3 (2016) The Hajj: Pilgrimage in Islam. New York: Cambridge University Press, 132. ISBN 978-1-107-61280-8. 
  64. 64.0 64.1 64.2 64.3 64.4 64.5 64.6 64.7 64.8 64.9 (2001) Tourism and the Less Developed World: Issues and Case Studies. CABI Publishing, 156. ISBN 978-0-85199-433-8. 
  65. 65.0 65.1 "Record number of pilgrims arrive for 1417 Hajj". Royal Embassy of Saudi Arabia. 15 April 1997. http://www.saudiembassy.net/archive/1997/news/page208.aspx. Retrieved on 7 October 2014. 
  66. "Final statistics for Hajj 1418 pilgrims". Royal Embassy of Saudi Arabia. 8 April 1998. http://www.saudiembassy.net/archive/1998/news/page352.aspx. Retrieved on 7 October 2014. 
  67. 67.0 67.1 "Ministry of Pilgrimage figures released for 1420 Haj". Royal Embassy of Saudi Arabia. 20 March 2000. http://www.saudiembassy.net/archive/2000/news/Page460.aspx. Retrieved on 7 October 2014. 
  68. "Successful culmination of Hajj 1421". Royal Embassy of Saudi Arabia. 9 March 2001. http://www.saudiembassy.net/archive/2001/news/page514.aspx. Retrieved on 7 October 2014. 
  69. "Tragic deaths reported in crowding at Mina". Royal Embassy of Saudi Arabia. 11 February 2003. http://www.saudiembassy.net/archive/2003/news/page499.aspx. Retrieved on 7 October 2014. 
  70. 70.0 70.1 "Culmination of 1424 Hajj witnesses stampede deaths". Royal Embassy of Saudi Arabia. 1 February 2004. http://www.saudiembassy.net/archive/2004/news/page759.aspx. Retrieved on 7 October 2014. 
  71. "Hajj proceeding without incident". Royal Embassy of Saudi Arabia. 30 January 2004. http://www.saudiembassy.net/archive/2004/news/page764.aspx. Retrieved on 7 October 2014. 
  72. "Prince Abdulmajeed declares Hajj 1425 a success". Royal Embassy of Saudi Arabia. 25 January 2005. http://www.saudiembassy.net/archive/2005/news/page806.aspx. Retrieved on 30 July 2009. 
  73. "Number of Hajj pilgrims tops 2 million". Royal Embassy of Saudi Arabia. 10 January 2006. http://www.saudiembassy.net/archive/2006/news/page919.aspx. Retrieved on 16 January 2015. 
  74. "More than 2.3 million pilgrims perform the Hajj this year". Royal Embassy of Saudi Arabia. 30 December 2006. http://www.saudiembassy.net/archive/2006/news/page5.aspx. Retrieved on 30 July 2009. 
  75. "More than 1.7 million pilgrims have arrived in Saudi Arabia for the Hajj". Royal Embassy of Saudi Arabia. 17 December 2007. http://www.saudiembassy.net/archive/2007/news/page15.aspx. Retrieved on 30 July 2009. 
  76. "How Many Attended the Hajj?". Crossroads Arabia. 23 December 2007. http://xrdarabia.org/2007/12/23/how-many-attended-the-hajj/. 
  77. "Record number of pilgrims arrive for Hajj". Royal Embassy of Saudi Arabia. 6 December 2008. https://web.archive.org/web/20100612115203/http://saudiembassy.net/affairs/recent-news/news12060801.aspx. Retrieved on 30 July 2009. 
  78. "2,521,000 million pilgrims participated in Hajj 1430". Royal Embassy of Saudi Arabia. 29 November 2009. https://web.archive.org/web/20100612012925/http://saudiembassy.net/latest_news/news11290904.aspx. Retrieved on 8 December 2009. 
  79. "2.8 million pilgrims participated in Hajj 1431". Royal Embassy of Saudi Arabia. 18 November 2010. http://www.saudiembassy.or.jp/En/PressReleases/2010/20101118.htm. Retrieved on 28 December 2010. 
  80. "2,927,717 pilgrims performed Hajj this year". Royal Embassy of Saudi Arabia. 6 November 2011. https://web.archive.org/web/20120628155317/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news11061102.aspx. Retrieved on 16 November 2012. 
  81. "3,161,573 pilgrims perform Hajj this year". Royal Embassy of Saudi Arabia. 27 October 2012. https://web.archive.org/web/20130426005515/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10271201.aspx. Retrieved on 12 March 2013. 
  82. "Two million pilgrims taking place in Hajj". Euronews. 14 October 2013. http://www.euronews.com/2013/10/14/two-million-pilgrims-taking-part-in-hajj-at-mecca-reach-mount-arafat/. Retrieved on 13 فروری 2014. 
  83. "1,379,531 pilgrims from 188 countries arrived for Hajj". Royal Embassy of Saudi Arabia. 13 October 2013. https://web.archive.org/web/20140221200746/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10131302.aspx. Retrieved on 13 February 2014. 
  84. 84.0 84.1 "Pilgrims stone 'devil' in last major Haj ritual; Eid Al-Adha begins". Arab News. 6 October 2014. http://www.arabnews.com/featured/news/639656. Retrieved on 7 اکتوبر 2014. 
  85. "Small increase in foreign pilgrims". Royal Embassy of Saudi Arabia. 2 October 2014. https://web.archive.org/web/20141009221349/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10021401.aspx. Retrieved on 7 October 2014. 
  86. "1,384,941 foreign pilgrims participated in Hajj". Royal Embassy of Saudi Arabia. 22 September 2015. https://www.saudiembassy.net/1384941-foreign-pilgrims-participated-hajj. Retrieved on 15 February 2017. 
  87. سائیٹ غلطی:ناں منیا جان والا <ref> ٹیگ کوئی لکھت نئیں دتی گئی اتے پتے TheDailyStar2015 لئی۔
  88. 88.0 88.1 88.2 "Saudi Arabia says Hajj 2016 receives 1.8 million pilgrims". Al Arabiya English. 12 September 2016. http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2016/09/12/Saudi-Arabia-says-Hajj-2016-receives-1-8-million-pilgrims.html. Retrieved on 15 February 2017. 
  89. سائیٹ غلطی:ناں منیا جان والا <ref> ٹیگ کوئی لکھت نئیں دتی گئی اتے پتے stats1 لئی۔
  90. "Haj Statistics". General Authority of Statistics, Kingdom of Saudi Arabia. 22 August 2018. https://www.stats.gov.sa/en/28. Retrieved on 22 August 2018. 
  91. "Around 2.5 million pilgrims take part in Hajj this year". 10 August 2019. http://www.arabnews.com/node/1538466/saudi-arabia. 
  92. شوقی ابوخلیل، اطلس سیرت نبوی، صفحہ 61، داراسلام، پاکستان
  93. ڈاکٹر محمد حمیداللہ، اسلام کيتا اے ؟، صفحہ 115، 2010ء، بیکن بکس، ملتان
  94. ریختہ اُتے میر تقی میر، دیوان 5، غزل 10
  95. [1]
  96. اردو دا پہلا حج نامہ