پہلا صفہ کھولو
استمبول
Istanbul collage 5f.jpg
دیس: ترکی Flag of Turkey.svg
تھاں 1,830.92 مربع کلومیٹر مربع کلومیٹر
لوک گنتی: 12,573,836
ویب سائیٹ: استمبول

استمبول ترکی دا سب توں وڈھا تے تریخی شہر تے دیس دے بپار، سیاست تے رہتل دا گڑھ اے۔ 13.9 ملین لوک گنتی نال ایہ یورپ تے دنیا دے وڈے شہراں وچ گنیا جاندا اے۔ 5,343 مربع کلومیٹر تے پھیلیا ایہ شہر پورے صوبہ استمبول تے وس ریا اے تے ایہدا گڑھ وی اے۔ ایہ اتلے لیندے ترکی وچ باسفورس - دنیا دے سب توں چوکھے ورتے جانوالے سمندری رستیاں چوں اک - دے کنڈیاں تے دو براعظماں تے پھیلیا ہویا اے۔ یورپی انگ تے ایدا کاروباری تے تریخی حصہ جد کے ایشیائی حصے تے لوک گنتی دا تیجا حصہ وسدا اے۔

تریخ چ قسطنطنیہ دے ناں توں مشہور ترکی دا شہر استمبول ( ترک بولی چ استنبول ، یونانی چ کانستندینوپولی ، انگریزی چ کانسٹنٹائن پول تے روسی چ کنستنتینوپول یا "سارگراد"(شہنشاہ دا شہر) اے۔

باسفورس تے اسدا سمندری اڈہ سنہری سنگ دے کنڈے تے وسدا ترکی دا ایہہ اتر لیندی شہر اک پاسے یورپ دے علاقے تھریس تے دوجے پاسے ایشیاء دے علاقے اناطولیہ تے پھیلئیا ہوئیا اے۔ اینج ایہہ دنیا دا اکلا شہر اے جہڑا 2 براعظماں تے وس ریا اے۔ استمبول جگت تریخ دا کلا شہر اے جہڑا 3 وڈیاں سلطنتاں دا راجگڑھ رہیا جنہاں چ 330ء توں 395ء تک رومی سلطنت ، 395ء توں 1453ء تک بازنطینی سلطنت تے 1453ء توں 1923ء تک سلطنت عثمانیہ آندیاں نیں۔ 1923ء چ ترک لوکراج دے بنن مگروں راجگڑھ انکرہ بنا دتا گئیا۔

سنہ2000ء دی مردم شماری دے مطابق شہر دی آبادی 38 لکھ 3 ہزار 468 تے کل شہری حدود دی آبادی 1 کروڑ 18ہزار 735 اے ۔ اس طرح استمبول یورپ دا دوجا سب توں وڈا شہر اے ۔ شہر نوں 2010ء لئی بیکس ھنگری تے ایسن جرمنی سمیت یورپ دا ثقافتی دارالحکومت قرار دتا گئیا اے ۔

تریخ چ شہر نے ایتھے رہن والے لوکاں دی ثقافت ، زبان تے مذہب دے اعتبار نال کئی ناں بدلے جنہاں چ بازنطیئم ،قسطنطنیہ ، نووا روما ، اسلامبول ، استمبول شامل نیں ۔ شہر نون 7 پہاڑاں دا شہر ی آکھیا جاندا اے کیونجے شہر دا سب توں قدیم علاقہ 7 پہاڑاں اتے بنیا ہوئیا اے ، جتھے پہاڑی دی چوٹی تے اک مسجد وی بنی ہوئی اے ۔

تریخلکھو

بازنتیئم

 
بازنتیئم دا جھنڈا

بازنتیئم دراصل میگارا دے یونانیاں نے 667 قبل مسیح چ آباد کیتا سی تے اسنوں اپنے بادشاہ بائزس دے ناں تے بازنطیم دا ناں دتا ۔ 196ء چ سیپٹیمیس سیویرس تے پیسکینیس نائجر دے وچکار جنگ چ شہر دا محاصرہ کیتا گئیا تے اسنوں زبردست نقصان پہنچیا ، فتح حاصل کرن دے بعد سیپٹیمیس نے بازنطیم نوں دوبارہ تعمیر کروائیا تے شہر نےاک وار فیر کھوئی ہوئی عظمت حاصل کرلئی ۔

بازنطینی سلطنت دا راجگھر

 
قسطنطین اول

بازنتیئم دے پرکشش محل وقوع دی وجہ توں 330ء چ قسطنطین اعظم نے مبینہ طور تے اک خواب دے زریعے درست نشاندہی دے بعد اس شہر نوں نووا روما (جدید روم) یا قسطنطنیہ دے ناں نال دوبارہ آباد کیتا ۔ نووا روما کدے وی عام استعمال چ نا آسکیا پر قسطنطنیہ نے عالمی شہرت حاصل کیتی ۔ ایہہ شہر 1453ء چ سلطنت عثمانیہ دے ہتھوں فتح ہون تک مشرقی رومی سلطنت دا راجگھر رہیا ۔

بازنطینی دور حکومت دے دوران چوتھی صلیبی جنگ (صلیبی جنگاں) چ صلیبیاں نے شہر نون برباد کرکے رکھ دتا تے 1261ء چ مائیکل ہشتم پیلیولوگس دی زیر قیادت نیسیائی فوجاں نے شہر نوں دوبارہ حاصل کرلئیا ۔

روم تے مغربی رومی سلطنت دے خاتمے دے بعد شہر دا ناں قسطنطنیہ رکھ دتا گئیا تے ایہہ سلطنت دا واحد راجگھر قرار پائیا ۔ ایہہ سلطنت یونانی ثقافت دی علمبردار تے روم توں علیحدگی دے بعد آرتھوڈکس عیسائیت دا مرکز بن گئی ، بعد چ ایتھے کئی ودے گرجے تے کلیسے تعمیر ہوئے ، جس چ دنیا دا سب توں وڈا گرجا آیا صوفیہ وی شامل سی ، جس نوں سلطان محمد فاتح نے قسطنطنیہ دی فتح (فتح قسطنطنیہ) دے بعد مسجد چ تبدیل کردتا ۔

سلطنت عثمانیہ دا دور

 
استمبول

مئی 29 ، سنہ1453ء چ سلطان محمد فاتح نے 53 روزہ محاصرے دے بعد قسطنطنیہ نوں فتح کرلئیا ، محاصرے دے دوران عثمانی فوجاں دیاں توپاں نال تھیوڈوسس ثانی دی قائم کردہ کندھاں نوں زبردست نقصان پہنچیا ، اس طرح استمبول بروصہ تے ادرنہ دے بعد سلطنت عثمانیہ دا تیجا دارالحکومت بن گئیا ۔

ترک فتح دے اگلے سالاں چ توپ کاپی محل (توب کاپی محل) تے بازار دی شاندار تعمیرات عمل چ آئیاں ۔ مذہبی تعمیرات چ فاتح مسجد تے اسدے نال ملحقہ مدرسہ تے حمام شامل نیں ۔ عثمانی دور چ شہر مختلف مذاہب تے ثقافتاں دا مرکز رہیا تے مسلمان ، عیسائی تے یہودیآں سمیت مختلف مذہباں نال تعلق رکھن والیاں دی کثیر تعداد ایتھے رہائش پزیر رہی ۔

سلیمان اعظم قنونی دا دور تعمیرات تے فن دا عظیم دور سی ، جس دے دوران اسدے ماہر تعمیرات معمار سنان پاشا نے شہر چ کئی مسیتاں(مسجداں) تے عظیم عمارتاں تعمیر کیتیاں ۔

لوکراج ترکی

سنہ 1923ء چ ترک لوکراج دے بنن مگروں راجگڑھ استمبول توں انکرہ بنایا گیا۔ عثمانی ویلے چ سلطنت دے اندر شہر دا ناں قسطنطنیہ تے سلطنت دے باہر استمبول ورتیا جاندا رہیا پر 1930ء چ ترکی نے اسدا ناں پلٹ کے استمبول رکھ دتا۔

جغرافیہلکھو

استمبول، ترکی دے اتر لیندے ول مارمرا دے علاقے وچ 5,343 مربع کلومیٹر (2,063 مربع میل) تھاں تے وس ریا اے۔ باسفورس جیہڑا کالا سمندر تے بحیرہ مرمرہ نوں رلاندا اے شہر دے یورپی انگ جیہڑا تھریس ول اے تے تریخی تے کم کاج دا گڑھ اے نوں ایشیائی انگ جیہڑا اناطولیہ ول اے وکھرا کردا اے۔ سنہری سنگ ایس نوں ہور وکھریاں کردا اے تے ایہ اک صدیاں توں ورتیا جانوالا سمندری اڈھ اے۔ روم وانگوں استمبول وی ست پہاڑاں تے وس ریا اے تے ہر دی چوٹی تے اک سلطانی مسیت بنی اے۔ استمبول دی سب توں اچی تھاں 268 میٹر (945 فٹ) اچا ٹلہ اے جیہڑا ایشیائی حصے وچ اسکودر وچ اے۔ استمبول اتلی اناطولی تریڑ کول افریقی تے ایشیائی پلیٹاں دی ولگن نیڑے اے۔ ایس باجوں شہر نوں کئی زلزلے سہنے پۓ۔

نگر وکھالہلکھو

عثمانیاں دے مل مارن توں پہلے فاتح ای شہر گنیا جاندا سی جیدے مورے گلاٹا سی جیہڑا جنوآ والیاں دا گڑھ سی۔ گلاٹا ہن بیوگلو ضلع وچ آندا اے۔ ایہ ضلع استمبول دے بپار تے پھرن ٹرن دا گڑھ اے تے ٹاکسم چوک ایہدی سوہنی تھاں۔ دولماباشے محل عثمنی ویلے وچ سرکار دا گڑھ سی تے ایہ بیشکتاش وچ اے۔ بیشکتاش، بیوگلو دے نال تے اتر وچ اے۔ پرانا گراں اورتاکوۓ وی بیشکتاش وچ اے تے باسفورس دے کنڈے تے پہلے پل نال اورتاکوئے مسیت نوں ناں وی ایس توں ملیا۔ تھوڑا اتر وچ باسفورس دے کنڈے تے ای 19ویں صدی دے اتلی پدھر دے لوکاں دے گرمیاں وچ رہن والے یالی یا گھر نیں۔ ہور اندر ول شہر توں تھوڑا باہر ول بپار تے کم دے گڑھ لیونٹ تے مسلاک نیں۔

اسکودر تے کادیکوۓ استمبول دے ایشیائی حصے وچ نیں تے عثمانی ویلے وچ شہری استمبول توں باہر گنے جاندے سن تے ایتھے پھلواریاں تے یالیاں سن تے لوک ارام تے سکون لئی ایتھے آندے سن۔ 20ویں صدی وچ ایتھے لوک آن کے وسن لگے۔ چوکھے سارے کوٹھے ڈگ پھڑنگے سن تے ہن اوہناں نوں ہولی ہولی توڑ کے دوبارہ سوہنا کرکے بنایا جاریا اے۔

گلخانہ پارک تے یلدیز پارک استمبول دے پرانے پارک نے تے ایہ دو محلاں - توپ کاپی تے یلدیز محل - نال جڑے نیں۔ فتحی پاشا کروسو اسکودر ول اک پارک اے۔ امیرگن پارک باسفورس دے کنڈے تے اک وڈا پارک اے۔ بلغراد جنگل اتلے چڑھدے تھریس وچ باسفورس دے کنڈے تے اک جنگل اے تے نیچر دی کھلی تھاں اے۔

آرکیٹیکچرلکھو

استمبول دا آرکیٹیکچر ایتھے وسدے گزرے لوکاں دا وکھالہ اے۔ یونانی رومی بازنطینی تے عثمانی نشان کغي صدیاں دے تریخ دے نشان نیں۔ یونانی ویلے دے ہجے بچے نہیں پر رومی ویلے دے ہے نیں تے سب توں پرانی نشانی سلطان احمد ویہڑہ اے جتھے پرانے ویلے دے تم نے ایہ تھاں رومی ویلے وچ گھوڑیاں دی دوڑ دی تھاں سی۔ سپ تھم دے ہن نشان اے نیں۔ تھوڈوسیس دی اوبلسک مصر توں لیا کے ایتھے لیا کے رکھی گئی 3500 ورے پرانی اوبلسک اے۔ قسطنطین اوبلسک رومی ویلے دی لگی ہوئی اک اوبلسک اے۔ ایہدا شنگھہار ہن نہیں ریا۔ جرمن فوارہ ایتھے 1898 وچ جرمن شہنشاہ دے آن دی یاد وچ بنایا گیا سی۔

والنز آکواڈکٹ چوتھی صدی وچ بنی رومی شہنشاہ والنز دی بنائی اک پانی راہ اے۔ ایہ 9 میٹر توں ودھ لمی تے ٹھیک اے۔ قسطنطین دا تھم سلطان احمد ویہڑے توں تھوڑا دور اے 330 وچ قسطنطنیہ دی رومی سلطنت دے نویں راجگڑھ بنن دے ویلے بنایا گیا سی۔ رومی آرکیٹیکچر مگروں بازنطینی آرکیٹیکچر پرانیاں ڈاٹاں تے گمبداں نوں لے کے اک ودیا ول نال اگے آيا۔ آیا ارنی 4صدی وچ بنایا گیا سب توں پہلا گرجا سی ایہ ہن توپ کاپی دے اندر تے میوزیم اے۔ سٹوڈیوس دی خانگاہ سب توں پرانی بازنطینی بنی شے اے۔ نکا آیا صوفیہ مسیت پرانا گرجا سی جیہنوں فیر مسیت بنایا گیا۔ 1261 وچ بازنطینیاں نے جدوں دوبارہ قسطنطین تے مل ماریا تے اوہناں پماکارستوس گرجا تے چورا گرجا ورگے ودیا نمونے بناۓ۔ پر ایہناں سب توں ودھ تے بازنطینی ویلے دے سب توں ودھیا نشانی آیا صوفیا اے۔ ایہدا گمبد 31 میٹر (102 فٹ) قطر دا اے۔ ایہ مسیت بنن توں پہلے اکہزار توں ودھ سالاں تک دنیا دا سب توں وڈا گرجا ریا۔ ہن اے میوزیم اے اے تے کج حصے تے مسیت اے۔ گلاٹا ٹاور 1348 وچ بنایا گیا اک ٹاور اے جینوں جنو آلیاں بنایا سی۔ لینڈر ٹاور باسفورس دے وشکار اک ٹاور اے۔

اناڈولو قلعہ تے رومیلی قلعہ استمبول وج عثمانی آرکیٹیکچر دیاں پہلیاں نشانیاں نیں۔ ایہ شہر دے دوالے مل مارن توں پہلے گھیرا پان لئی بناۓ گۓ سن۔ 1453 وچ ترک سلطان محمد دے مل مارن مگروں اوہنے ایتھے ایوب سلطان مسیت، فاتح مسجد، توپ کاپی محل دی نیو رکھی۔ اگلیاں چار صدیاں وچ استمبول وچ عثمانیاں اچے میناراں والیاں مسیتاں تے محل بناۓ۔ توپ کاپی سب توں وڈا محل اے ایہ 400 ورے تک (1465-1856) ترک سلطاناں دے رہن دی تھاں سی۔ سلطانی مسیتاں وچوں سب توں وڈی تے شانوالی سلطان احمد مسجد اے۔ نویں مسیت سلیمانیہ مسیت و، استمبول دیاں وڈیاں تے سلطانی مسیتاں نیں۔

19ویں صدی وچ استمبول وچ یورپی آرکیٹیکچر نال بنان دا رواج پیا۔ دولما باغچہ محل، بیلربے محل تے اورتاکوئے مسیت ایس رواج دا وکھالہ نیں۔ والدہ سلطان مسیت، یلدیز محل، یلدیز حمیدیہ مسیت نویں گاتھک ول نال اساریاں گیآں۔ وڈے سرکاری کوٹھے، سکول تے فوجی بارکاں وی یورپی سٹائل تے سامنے آیاں۔ استقلال ایوینو ارٹ نووا تس نیو کلاسیکل ول دی سہنپ نال سجایا گیا۔ 19ویں صدی دے وشکار تک دکھنی شاخ زریں عثمانی آرکیٹیکچر دا نمونہ سی تے ایہدا اتری کنڈے ول دے علاقے وچ نویں یورپی رنگ دسدے سن۔ گلاٹا پل ایناں دوانں نوں اّس وچ رلاندا سی۔

لوکلکھو

استمبول صدیوں توں ای دنیا دے وڈے شہراں وچ گنیا جاندا اے۔ 500 وچ قسطنطنیہ دی لوک گنتی 4 توں 5 لکھ دے گیڑے وچ سی۔ اینج ایہ اپنے توں پہلے رومی راجگڑھ روم توں وی اگے سی۔ قسطنطنیہ تے ترکاں دے مل مارن مگروں تو لے کے 19ویں صدی دے مڈھ تک لندن دے اگے آن تک یورپ دا سب توں وڈا شہر ریا۔ ہن وی ای یورپ دیاں وڈیاں وسدیاں تھانواں وچوں اک اے۔

ترک حساب وچ 31 دسمبر 2013 نوں استمبول وچ 13,854,740 لوک وسدے سن تے اینج ایہ ترکی دا سب توں وڈا نگر اے جتھے ترکی دے 18٪ لوک وسدے نیں۔ اپنے وڈے تھاں باجوں ایہ دنیا دے پہلے 5 وڈے نگراں وج آندا اے جتھے دی لوک گنتی لاگے دے نگراں نوں رلاۓ بنا منی گئی اے۔ ایس شہر دی لوک گنتی 3.45٪ نال ودھ رئی اے۔ ایہ وادا دیس دے لوکاں دے شہراں ول جاند دی سوچ دسدا اے۔ 28٪ لوک ایتھوں دے پرانے واسی نیں جوکھے سارے چڑھدے پاسیوں آۓ نیں۔

استمبول اپنے اسارے جان دے ویلے توں ای کئی لوکاں دا وسن تھاں ریا اے۔ عثمانی سلطنت دے مکن تے ایتھے اک رنگی وچ وادا ہویا۔ 2000 وچ ایتھے 2691 مسیتاں، 123 گرجے تے 20 چلدے سائینوگوگ سن۔ ایتھے 109 مسلماناں دے قبرستان تے 57 ناں مسلماں دے قبرستاں نیں۔ استمبول 1517 توں 1924 تک اسلامی خلافت دا گڑھ وی ریا۔

لیندا آرتھوڈکس چرچ دا گڑھ استمبول وچ سینٹ جارج گرجا استمبول اے۔ 21ویں صدی دے مڈھ تے شہر وچ یونانی لوک 3,000 سن جد کے 1923 وچ ایہناں دی گنتی 130,000 سی۔ آرمینیا دے لوک 50,000 توں 70,000 تک نیں جیہڑے 1913 وچ 164,000 سن۔ 20 توں 40 لکھ دے وشکار کرد شہر وچ وسدے نیں تے اینج ایہ کرداں دا دنیا وچ سب توں وڈا شہر اے۔ یونانی ایتھے 2,000 توں ودھ نیں۔

یہودی ایس شہر وچ صدیاں توں وس رۓ نیں تے ہن وی 20،000 توں ود نیں۔ عثمانی سلطنت وچ پہلا چھاپہ خانہ 1493 وچ یہودیاں نے لایا سی۔ ایتھے اسرائیلی آگو ڈیوڈ بن گوریان استمبول یونیورسٹی وچ پڑھدا ریا۔

راج پربندھلکھو

2004 توں استمببول ترکی دے دو اوہناں صوبیاں جوں اک اے جیدیاں شہر تے صوبے دیاں ولکناں اک نیں۔ استمبول شہر صوبے دا راجگڑھ اے تے شہر تے میٹرو میونسپلٹی شہر صوبے تے ایدے 39 ضلعیاں نوں چلاندی اے۔ شہر دا پرانا پربندھ 19ویں صدی توں تنظیمات ویلے توں قاضیاں تے اماماں کول تے وڈے وزیر تھلے سی۔ ایہ فیر فرانس وانگوں مئیر تے اوہدے شہر دے چنے لوکاں دے ہتھ آندا اے۔ 1908 وچ استمبول اک صوبہ بنایا گیا جیدے 9 صلعے سن۔ میونسپل کونسل شہر دے وکھرے ضلعیاں توں چنی جاندی اے تے شہر بارے فیصلے اوہو ای کردی اے۔

پڑھائیلکھو

1453 وچ استمبول یونیورسٹی دا مڈھ پیا۔ 19ویں صدی وچ ایتھے قنون، دوائیاں تے سائینس دے انگ کھولے گۓ پہلے ایہ اک اسلامی مدرسہ سی۔ ترک لوکراج مگروں ایہنوں سیکولر کردتا گیا۔ استمبول ٹیکنیکل یونیورسٹی 1773 وچ بنائی گئی تے ایہ دنیا دی تیجی سب توں پرانی یونیورسٹی اے جیہڑی انجینرنگ دی پڑھائی لئی ای اے۔ معمار سنان یونیورسٹی آرٹس دی یونیورسٹی اے۔ مرمرہ یونیورسٹی دیس وچ اچی پدھر دی پڑھائی دی تجیی وڈی یونیورسٹی اے جیہڑی استمبول وچ ای اے۔ مدنیت یونیورسٹی 21 جولائی 2010 نوں کھلن والی اک نویں یونیورسٹی اے۔ ایہدے وچ 11 انگ نیں تے 2 ورے دا ڈگری پڑھائی اے۔



استنبول کا شمار بھی دنیا کے چند ایسے ہی شہروں میں ہوتا ہے .براعظم ایشیا اور یورپ کے سنگم پر واقع استنبول بلاشبہ دنیا کے خوبصورت ترین شہروں میں سے ایک ہے .آپ اسے ایک شہر نہیں بلکہ ایک طلسمی دروازہ سمجھہ لیں جس میں داخل ہوتے ہی آپ کو محسوس ہو گا کے آپ دو مختلف زمانوں میں داخل ہو گنے ہیں یہاں آپ کو ایشیا کی قدامت پسندی اور یورپ کی جدت پسندی دونوں ہی نظر آئیں گی .اس طلسمی دروازے میں رنگوں ،پھولوں اور خوشبوؤں کا ایک نیا جہان آپ کا منتظر ہو گا۔ سلطان احمد کے علاقے میں داخل ہوتے ہی آپ کو خوبصورت مسجدوں کا نہ ختم ہونے والا سلسلہ نظر آئے گا .توپ کاپی موہزیم میں موجود سلطنت عثمانیہ کی تاریخ بھی آپ کے لیے دلچسپی کا سامان مہیا کرے گی .تاقسم سٹریٹ کا شمار استنبول کے جدید علاقوں میں ہوتا ہے ،یہاں کی شامیں بہت یادگار اور حسین ہوتی ہیں .


غروب آفتاب کے بعد یہاں حسن کے نۓ رنگ بکھرنا شروع ہو جاتے ہیں اور چند لمحوں کے لیے آنکھوں کو یہ رنگ بھی بہت بھلے لگتے ہیں .شام کے بعد باسفورس کے ساحل کا نظارہ بھی آپ کو رنگوں کی ایک اور ہی نئی دنیا میں لے جاتا ہے .استنبول کا موسم بھی یہاں کے لوگوں کے مزاج کی طرح بہت دھیما ہے .موسم میں شدت نہیں ہے .یہاں کی سردی بھی بہت دلفریب محسوس ہوتی ہے اور گرمیوں کی دھوپ بھی جھلساتی نہیں ہے .استنبول کے لوگ بھی بہت خوش مزاج اور ملنسار ہیں ،پورے شہر میں صفائی کا بہت بہترین انتظام ہے .اگر اس شہر کو دنیا کا صاف ترین شہر کہا جائے تو بے جا نہیں ہو گا .اس طلسمی دروازے سے باہر آ کر آپ کو محسوس ہو گا کے آپ اپنا دل تو کہیں استنبول کی گلیوں میں ہی چھوڑ آے ہیں ،اور دنیا میں آپ جہاں کہیں بھی چلے جائیں آپ کا دل آپ کو واپس استنبول ضرور بلانے گا .رنگوں ،پھولوں اور خوشبوؤں سے سجے اس طلسمی دروازے کی یادیں تا عمر آپ کے ساتھہ رہیں گی اور آپ یہ کہنے پر مجبور ھو جائیں گے کے استنبول جیسا شہر دنیا میں کہیں نہیں ہے .

چوہدری فہیم نور :


استنبول شہر،تاریخ اور رومانویت کا نام ہے۔ دنیا کی مختلف تہذیبوں کا دارالحکومت اور لاتعداد رومانوی کہانیوں سے عبارت اس شہرکا کوئی ثانی نہیں۔ قدرت کے مناظر اور انسانی تخلیقات نے اس شہر کو ایک لازوال شہر کی شکل دی ہے۔ یونانی روایات کے مطابق Byzas نے اپنے پیروکاروں کو ایتھنز میں اکٹھاکرکے ایک نئے شہر کی بنیاد رکھنے کا فیصلہ کیا جو کہ ’’اندھی دھرتی‘‘ کے مقابل تعمیر کیا جائے۔ اس فیصلے کے بعد اس کے پیروکار موجودہ استنبول (Seraglio Point) کی طرف روانہ ہوئے، جہاں انہوں نے ایک Phoenician نوآبادی دیکھی (آج اس جگہ کا نام کادیکوئے ہے)۔ Byzas کے پیروکار اس ’’اندھے شہر‘‘ کی خوبصورتی دیکھ کر دنگ رہ گئے اور یوں انہوں نے شاخِ زریں یا Golden Horn کے کنارے ایک نئے شہر کی بنیاد رکھی۔ اس شہر کا نام انہوں نے Byzas سے عقیدت کی بنیاد پر Byzantine رکھا۔ اس شہر نے جلد ہی یونان اور اردگرد کے علاقوں میں شہرت حاصل کر لی، اور کچھ ہی عرصے بعد یہ خطے کے اہم تجارتی شہر کی حیثیت اختیار کر گیا۔ یونانیوں نے پہلی مرتبہ اس کو 750-550 قبل مسیح میں فتح کیا۔ بعد میں یونان اور ایران کی جنگ کے دوران اس شہر نے اس وقت سیاسی حیثیت اختیار کر لی، جب اسپارٹا کے بادشاہ Pausanias نے اس شہر کو واپس ایرانیوں سے فتح یاب کرایا۔ یہ شہر اپنے اوائلی ادوار میں 192 برجوں کا شہر تھا، اور شہر کے گرد ایک فصیل اس کو حملہ آوروں سے محفوظ رکھتی تھی۔ رومن بادشاہ Constaninus Magnus نے اقتدار کی کشمکش کے دوران یہ فیصلہ کیا کہ سلطنت کا ایک نیا دارالحکومت قائم کیا جائے۔ یہ روم کے مقابلے میں مشرق میں ایک نئے جدید عظیم دارالحکومت کی بنیاد پر تعمیر کیا گیا شہر تھا۔ اس میں وہ تمام سہولیات اور آسائشِ زندگی فراہم کی گئیں جو قدیم روم کو سیاسی، سماجی، اقتصادی، علمی، مذہبی اور حکمرانی کے حوالے سے میسر تھیں۔ اس شہر کی مذہبی اور روحانی اہمیت کے حوالے سے دو بڑے معبد آیا صوفیہ Hagia Sophia اور Havarion Churches بھی تعمیر کیے گئے۔ اس شہر نے Constantinpolis کے نام سے شہرت حاصل کر لی۔ آیا صوفیہ کی تعمیر نے اس شہر کی روحانی عظمت میں بڑا اضافہ کیا،آیا صوفیہ، یروشلم کے معبد کے بعد ایک بڑا معبد تھا۔ آیا صوفیہ چودہ صدیوں سے اپنے شہر کے تدبر کا انمٹ اظہار ہے۔ آیا صوفیہ کی Divine Wisdom درحقیقت شہریوں کی Divine Wisdom کا منہ بولتا ثبوت ہے۔ یہ دنیا کی ایسی عظیم عمارت ہے، جو ہر زمانے میں آباد رہی۔ پہلے گرجا گھر کے طور پر پھر مسلمانوں کی مسجد کے طور پر اور اب جدید ترکی کے قیام کے بعد ہر مذہب، نسل،رنگ اور قوم کے لوگ اس کی روزانہ زیارت کرتے ہیں۔آج یہ عظیم عمارت سارے مذاہب کے ہزاروں زائرین (سیاحوں) کے سامنے ایک انمول دانش و تدبر کی گواہی دیتی ہے۔ آیا صوفیہ استنبول کی Divine Wisdom کی عالمی شناخت ہے۔ استنبول جس کو کانسٹنٹائن اعظم نے نیا روم قرار دیا، پرانے روم سے زیادہ اہم اسٹرٹیجک شہر واقع ہوا ہے۔ مشرقی رومن ایمپائر کا یہ شہر دریائے فرات سے لے کر جبل الطارق تک پھیلے وسیع خطوں کی حکمرانی کا مرکز تھا۔ تقریباً ایک ہزار سال تک رومن ایمپائر کا پایۂ تخت رہا، دنیا کا کوئی دوسرا شہر ایسی تاریخی اہمیت کا حامل نہیں۔۔۔قسطنطنیہ تاریخ میں ایک Cosmopolitan شہر رہا ہے، یہاں آرمینین، یونانی، ترک، پولش، عرب، ایرانی، اناطولین، بلغاروی، اطالوی، برطانوی، فرانسیسی اور قفقاز سمیت مختلف نسلوں اور زبانیں بولنے والوں کی بستیاں قائم رہیں جن کے تہذیبی و ثقافتی اثرات آج بھی استنبول کی ثقافت اور خصوصاً فنِ تعمیر میں دیکھے جا سکتے ہیں۔29 مئی 1453 ء کو شام کے وقت سلطان محمد اپنے سفید گھوڑے پر سوار بازنطینی پایۂ تخت استنبول میں ایک فاتح کی حیثیت سے داخل ہوا۔ مسلمانوں کی تاریخ میں استنبول کی فتح، تاریخ کا ایک اہم باب ہے اور ترکوں کی تاریخ میں فتح استنبول ایک زندہ جشن ہے جو آج بھی جدید ترکی میں ایک قومی دن کے طور پر منایا جاتا ہے۔ سلطان محمد فاتح آج بھی ترک قوم کے ایک ہیرو کے طور پر جانے جاتے ہیں۔ سلطان محمد فاتح نے استنبول کے کاسموپولیٹن تشخص میں مزید اضافہ کیا اور اس کے لیے اس نے خصوصی طور پر قفقاز، بلقانی، یونانی، عربی اور وسطیٰ ایشیائی شہریوں کو اپنے ہاں (استنبول) میں آباد کرنے کی اصلاحات کیں۔ 1453 ء میں جب یہودیوں کو یورپ سے ہجرت کرنے پرمجبور کیا گیا تو یورپ بھر سے یہودی پناہ گزین سلطان محمد فاتح کی سلطنت میں پناہ لینے میں کامیاب ہوئے۔سپین میں ملکہ آئزابیل نے جب مسلمانوں اوریہودیوں کی نسل کشی کا آغاز کیا تو یہودیوں نے عثمانی ترکوں سے پناہ کی درخواست کی، جس کو عثمانیوں نے کھلے دل سے قبول کیا۔ نسل کشی کے شکار یہودیوں کے لیے سلطنت عثمانیہ نے اپنے دروازے کھول کر جس رواداری کا مظاہرہ کیا، وہ تاریخ کا اہم باب ہے۔


یہ حقیقت ہے کہ استنبول جس قدر شاندار شہر ہے اور اس کی سیاحت میں جس قدر وسعت ہے ان کو چند اوراق پر منتقل نہیں کیا جا سکتا۔ میں بس اتنا کہنا چاہوں گا کہ میں نے استنبول کو ہر بار ایک نئے روحانی احساسات کے ساتھ محسوس کیا۔ یورپ اور ایشیا جیسے عظیم براعظم اس شہر میں ایک دوسرے سے ملتے ہیں۔ باسفورس کی خلیج ان کی جغرافیائی تقسیم کرتی ہے۔ دو براعظموں کا یہ سنگم بے مثال ہے۔ ایک براعظم پر کھڑے ہو کر دوسرے براعظم کو دیکھ کر جو احساس ہوتا ہے، وہ انسان کو قدرت کی عظمت کا احساس دلاتا ہے۔ آج جدید پل ان دو براعظموں کو زمینی طور پر جوڑنے کی انسانی کاوش ہیں۔ یہ پل بغیر کسی سہارے کے قائم کیے گئے ہیں۔ استنبول شہر کی کئی ایک ایسی انفرادی جہتیں ہیں اگر ان کو ہی موضوع تحریر بنایا جائے تو دلچسپی کا ایک نیا موضوع ہو سکتا ہے۔ استنبول شہر تاریخ اور جدت ، قدرتی مناظر اور انسانی تخلیق کاری ، رومانیت اور روحانیت، فکروعلم، سیاست و ادب سے عبارت ہے۔ صدیوں سے آباد یہ شہر انسانی ارتقا اور تاریخ سازی کے جس عمل میں ہے، اس دوران اس شہر نے تعمیر اور تخریب کے کئی انقلابات جنم دیئے۔پرانی سلطنتوں کی بنیادوں پر نئی سلطنتوں کے قیام کا عمل، فتح اور شکست سے عبارت انقلابات، عروج اور زوال کی کہانیاں، یہ شہر اپنے سینے میں لاکھوں داستانوں کو دفن کیے ہوئے ہے۔ اس کا حسن لازوال ہے، یہی اس کی انفرادی خوبی ہے۔ استنبول کی صدیوں کی داستانِ زندگی آج بھی زندہ ہے۔ یہ ایک زندہ شہر ہے۔ ہر دَور، تہذیب اور زمانے کی ثقافت کا مرکز ہے۔ آج کا استنبول ان سارے زمانوں کو بھی اپنے ساتھ لیے نئی زندگی گزار رہا ہے۔ سمندروں، پہاڑوں ، جزیروں اور دوعظیم براعظموں کا سنگم استنبول۔