پہلا صفہ کھولو

پنجابی صوبہ مورچہ: بھارت نوں آزادی ملن توں بعد صوبےآں دی خالص حدبندی دی گلّ ساہمنے آئی، خاص کرکے دکھن بھارت دے صوبےآں دی۔ اس سمسیا دے سمادھان(حل) لئی ہند سرکار نے اک کمیشن نیوکت کیتا۔ پر اس نال بھاشا پرتِ موہ رکھن والیاں دی سنتشٹی(تسلی) نا ہوئی۔ اوہناں نے اندولن شروع کر دتے۔ آندھرا پردیش دے اک نیتا سری راملو نے وکھرے تیلگو راج دی قائمی لئی مرن-برت رکھیا اتے 58ویں دن اس دی مرتو ہو گئی۔ آندھرا پردیش وچ ورودھ(مخالفت) دا اک طوفان کھڑا ہو گیا اتے ہند سرکار نوں بھاشا دے آدھار اتے آندھرا پردیش بناؤن دا اعلان کر دتا۔ اس توں بعد بھاشائی آدھار اتے صوبیاں بناؤݨ دی منگ زور پکڑ گئی۔

پنجابی صوبے دی منگلکھو

سنّ 1953 وچ بھارت سرکار نے بولی دے آدھار اتے صوبیاں دی حدبندی الیکن لئی کمیشن بناؤݨ دا فیصلہ کیتا۔ اس فیصلے دی لوء وچ اکالی دل نے پنجابی بولی دے آدھار اتے وکھرا صوبہ بناؤݨ دی منگ کیتی۔ پرستاوت پرانت تدوکتے پنجاب وچوں روہتک ، گڑگاؤں، مہندرگڑھ وغیرہ دے ہندی بھاشی ضلعیاں نوں وکھ کرکے بناؤن دی تجویز سی کیونکہ ایہناں نوں سنّ 1857 دے غدر توں بعد پنجاب نال جوڑیا گیا سی۔ اس ویلے دی کانگرس سرکار نوں ایہہ سویکار نہیں سی کیونکہ اوہناں نوں خدشہ سی کہ اجیہا کرن نال ‘سکھ سٹیٹ’ ہوند وچ آ جائیگی۔ سکھاں دی اس جائز اتے آئینی منگ نوں نا منے جان کارن اکالی دل ولوں جلسے، جلوس اتے مظاہرے شروع ہو گئے۔ اس دے ورودھ وجوں ہندواں نے ‘مہا پنجاب’ دی منگ رکھ دتی۔

پنجاب نعرے اتے پابندیلکھو

پنجاب دے کانگرسی مکھ منتری سری بھیم سین سچر نے پنجاب صوبے دے نعرے اتے پابندی لگا دتی۔ اس پابندی نوں توڑن لئی ماسٹر تارا سنگھ نے اپنے جتھے سمیت 10 مئی 1954 نوں امرتسر وچ گرفتاری دتی۔ اس توں بعد مورچہ چلدا رہا اتے لگبھگ دس ہزار سکھ اندولنکاری جیلھاں وچ سٹ دتے گئے۔ 12 جولائی 1954 نوں مکھ منتری نے ایہہ پابندی ہٹا لئی اتے 15 ستمبر تک مقدمے واپس لے کے سکھ اندولنکاریاں نوں رہا کر دتا۔ اس دوران حدبندی کمیشن نے مراٹھی اتے پنجابی بھاشی صوبے نا منے، پر باقی صوبیاں دی بھاشاوار پنر حدبندی ہو گئی۔ اکالیاں نال گل بات کرن لئی ہند سرکار نے اکتوبر 1955 نوں ماسٹر تارہ سنگھ دی اگوائی وچ سکھاں دا اک ڈیپوٹیشن دلی وچ بلایا، جس وچ ماسٹر تارہ سنگھ توں علاوہ س. حکم سنگھ، گیانی کرتار سنگھ، س. گیان سنگھ راڑیوالا اتے بھائی جودھ سنگھ شامل ہوئے اتے چھیواں میمبر باوا ہرکشن سنگھ کیول پارٹی دیاں بیٹھکاں وچ شامل ہویا اتے سرکار ولوں پنڈت جواہر لال نہرو ، مولانا عبدالکلام آزاد اتے پنڈت پنت شامل ہوئے۔ اس دے سٹے وجوں ‘ریجنل فارمولا ’ ہوند وچ آیا۔ جنوری 1956 توں بعد س. پرتاپ سنگھ کیروں پنجاب دا مکھ منتری بنیا۔ 1 نومبر 1956 نوں پیپسو نوں پنجاب وچ ملا دتا گیا۔ پر ہند سرکار نے ریجنل فارمولے نوں لاگوُ کرن وچ کوئی اتساہ نا وکھایا اتے ادھر ہندی رکشا سمتی نے ہندی ایجیٹیشن چلا دتی۔ فلسروپ شرومنی اکالی دل نے 23 اگست 1958 نوں متا پاس کرکے پنجابی صوبے دا مورچہ پھر شروع کر دتا۔

پنجابی صوبہ کنوینشنلکھو

17 جنوری 1960 نوں شرومنی گردوارہ پربندھک کمیٹی دیاں چوناں وچ شرومنی اکالی دل دی بہت وڈی جت ہوئی اتے س. کیروں ولوں ستھاپت ‘سادھ سنگت بوڈ ’ نوں صرف تنّ سیٹاں ملیاں۔ 22 مئی 1960 نوں امرتسر وچ پنجابی صوبہ کنوینشن ہوئی اتے پنجابی صوبہ بنائے جان دا متا پاس کیتا گیا۔ اس کنوینشن وچ سوتنتر پارٹی اتے پرجا سوشلسٹ پارٹی دے لیڈر وی شامل ہوئے۔ 12 جون 1960 نوں دلی وچ اک بھاری جلوس کڈھن دی ویونت بنائی گئی۔ ماسٹر تارا سنگھ نے 29 مئی نوں پہلے جتھے دی اگوائی کرنی سی پر اس نوں 24-25 مئی دی رات نوں امرتسر توں پکڑ لیا گیا اتے دھرم شالہ جیل وچ بھیج دتا گیا۔ راتو-رات سرکار نے بہت سارے اکالی نیتا اتے کارکنّ گرفتار کر لئے۔ متھی تاریخ انوسار 29 مئی نوں پرنسیپل اقبال سنگھ دی اگوائی وچ اکال تخت توں جتھا چلیا، پر گرفتار کر لیا گیا۔ سرکار ولوں ہور وی کئی پرکار دیاں رکاوٹاں پائیاں گئیاں، پر 12 جون نوں دلی وچ شانتمئی جلوس نکلیا۔ پولیس نے سختی نال سکھاں اتے لاٹھی چلائی ، سینکڑے زخمی ہوئے اتے دس شہید وی ہو گئے۔

سنت فتح سنگھ دا مرن برتلکھو

سرکار ولوں مورچہ اسپھل کرن لئی کئی پرکار دے ہتھکنڈے ورتے گئے۔ پر مورچہ چلدا رہا۔ لگبھگ 56 ہزار سکھ قید ہو گئے، جیلھاں بھر گئیاں۔ 29 اکتوبر نوں سنت فتح سنگھ نے گردوارہ منجی صاحب امرتسر توں مرن-برت رکھن دی گھوشنا(اعلان) کر دتی اتے 18 دسمبر 1960 نوں مرن-برت شروع کر دتا۔ 4 جنوری 1961 نوں ماسٹر تارہ سنگھ نوں رہا کیتا گیا۔ اوہ پنڈت نہرو نوں بھاونگر وچ 7 جنوری 1961 نوں ملن لئی گیا۔ اس نال ہربنس سنگھ گجرال، لچھمن سنگھ گل ، سیٹھ رام ناتھ آدی پنج نیتا ہور سن۔ ملاقات توں بعد پنڈت نہرو نے کیول اتنا بیان دتا کہ بھاشا دے آدھار’تے پنجابی صوبے دی ستھاپنا نوں پوری طرحاں لاگوُ کیتا جاویگا اتے سکھاں نال کوئی وتکرا نہیں ہووےگا۔ اس بیان دے آدھار’تے ماسٹر تارہ سنگھ نے سنت فتح سنگھ نوں مرن-برت توڑن لئی 9 جنوری 1961 نوں دلی توں ٹیلیفون کر دتا اتے اسے دن سنت نے برت توڑ دتا۔ بعد وچ پنڈت نہرو نال سنت جی دیاں دو تنّ ملاقاتاں ہوئیاں، پر پنڈت نہرو نے کوئی ہتھ پلہ نا پھڑایا۔ اس اسپھلتا دی ذمہ واری ماسٹر تارا سنگھ اپر پائی گئی اتے اس طرحاں سنت فتح سنگھ اتے ماسٹر وچ اختلاف شروع ہو گیا پر اس مورچے دے سٹے وجوں پنجابی یونیورسٹی دی ستھاپنا ہو گئی اتے ریجنل فارمولے اتے کجھ کم ہونا شروع ہو گیا۔

تارا سنگھ دا مرن برتلکھو

17 مئی 1961 نوں ہوئی اکالی دل دی میٹنگ وچ مرن-برت دی گلّ پھر چلی اتے 15 اگست 1961 نوں ماسٹر جی نے مرن-برت شروع کیتا اتے 48 ویں دن (1 اکتوبر 1961 ) بعد ایہہ وشواس دواؤݨ اتے کھولھیا گیا کہ سکھاں نال ہوئے وتکرے بارے اک نرپکھ کمیشن بٹھایا جاویگا۔ پر پہلاں نسچت کیتے کمیشن دے میمبراں نوں سرکار ولوں بدلن تے اکالیاں ولوں اس دا بائیکاٹ کیتا گیا۔ مرن -برتاں نوں بنا کسے پراپتی دے توڑن کارن پنتھ ولوں ماسٹر تارہ سنگھ اتے سنت فتح سنگھ نوں تنخواہیہ گھوشت کیتا گیا۔ ادھر س. پرتاپ سنگھ کیروں مکھ منتری نے مورچہ اسپھل کرن لئی کئی کاروائیا کیتیاں، پر اکالی اپنی منگ اتے ڈٹے رہے ۔

لال بہادر شاشتری تے سکھلکھو

27 مئی 1964 نوں پنڈت نہرو دی موت ہو گئی۔ 14 جون 1964 نوں کیروں نے استعفٰی دے دتا۔ لال بہادر شاستری دے پردھان منتری بنن نال سکھاں پرتِ ہند سرکار دے رویئے وچ فرق پیا۔ ادھر ستمبر 1965 وچ پاکستان نال ہوئے یدھ وچ سکھ فوجیاں دی بہادری اتے سیماورتی کھیتر دے سکھاں ولوں ہند فوج دی اتی ادھک سہائتا نے ایہناں پرتِ سرکار دا وچار بدل دتا، پر 11 جنوری 1966 ای وچ لال بہادر شاستری دا تاشقند وچ موت ہو گئی اتے 19 جنوری 1966 نوں اندرا گاندھی پردھان منتری بنی۔

پنجابی صوبے دا قیاملکھو

اندرا گاندھی نے سارے حالات نوں مکھ رکھدیاں کل ہند کانگرس ولوں 9 مارچ 1966 نوں پنجابی صوبے دا متا پاس کروایا۔ 15 اگست 1966 نوں ‘پنجاب ریارگنائزیشن ایکٹ’ پاس ہویا۔ 1 نومبر 1966 نوں پنجابی صوبہ بن گیا۔ پر کیندر نے اس نوں اپنگ جیہا بنا دتا۔ انبالہ ، کرنال ، سرسا وغیرہ ضلعے اس توں کڈھ لئے اتے چنڈی گڑھ وی نا دتا گیا۔ صرف 11 ضلعیاں دے اس صوبے وچ 50225 مربع کلومیٹر دا رقبہ سی اتے 1 کروڑ 11 لکھ دی آبادی سی۔

چنڈی گڑھ نوں پراپت کرن لئی س. درشن سنگھ پھیرومان نے 15 اگست 1969 نوں مرن- برت رکھیا اتے 74ویں دن 27 اکتوبر 1969 نوں اس دیموت ہو گئی۔ اکالیاں دے اندرلے ورودھ نے اس دی قربانی نوں رول دتا۔ پھر 21 جنوری 1970 نوں چنڈی گڑھ دی پراپتی لئی سنت فتح سنگھ نے مرن-برت رکھیا اتے اس فیصلے’تے چھڈیا کہ فاضلکا اتے ابوہر ہریانے نوں دے کے چنڈی گڑھ پنجاب دے حصے پا دتا جائے۔ پر ایہہ فیصلہ پنجاب دے لیڈراں نے نا منیا۔ ادوں توں ہن تک ریڑکا چلیا رہا ہے۔

ہور ویکھولکھو