اضغط هنا للاطلاع على كيفية قراءة التصنيف

پالتو گھوڑے


صورت حال
! colspan = 2 | حیثیت تحفظ
Domesticated
جماعت بندی
مملکت: جانور
جماعت: ممالیہ
ذیلی جماعت: Theria
الصنف الفرعي: Eutheria
طبقہ: Perissodactyla
خاندان: Equidae
جنس: Equus
نوع: E. ferus
ذیلی نوع: E. f. caballus
Trinomial name
Equus ferus caballus
لنی اس، 1758[۱]
مرادفات
48[۲]

گھوڑا سمدار پستانیہ جانور ا‏‏ے۔ ایہ جانور اسپاں خاندان نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ گھوڑےآں د‏‏ی ارتقاء دا عمل ساڈھے چار کروڑ تو‏ں ساڈھے پنج کروڑ سال دے دوران ہويا ا‏‏ے۔ لگ بھگ 4000 ق م وچ انساناں نے پہلی بار گھوڑے نو‏‏ں پالتو بنایا سی۔ 3000 ق م تو‏ں گھوڑےآں کوعام طور اُتے پالیا جا رہیا ا‏‏ے۔ اس وقت تقریباً تمام تر گھوڑے ہی پالتو نيں لیکن جنگلی گھوڑےآں د‏‏ی اک نسل تے پالتو گھوڑےآں نو‏‏ں دوبارہ آزاد کرنے تو‏ں پیدا ہونے والیاں نسلاں پالتو نئيں۔ انگریزی بولی وچ گھوڑےآں دے خاندان دے لئی وکھ تو‏ں اصطلاحات بنائی گئیاں نيں جو انہاں دے دورانِ حیات، جسامت، رنگت، نسل، کم تے رویے نو‏‏ں ظاہر کردیاں نيں۔


گھوڑا انپدھرے کھر جانوراں دے گھوڑا ٹبر دا اک جانور اے۔ ایہ جنگلی وی ملدا اے۔ انسان ایہنوں 6500 سالوں توں پال ریا اے۔ گھوڑا انسان نے ان جان، سمان جکن، وائی بیجی تے جنگی ہتھیار لئی ورتیا اے۔ اج کل کئی دیساں وچ پولیس تے فوج اینو استعمال کردی اے۔ ایہ کھڑے ہو کے وی سوں سکدے نیں۔ گھوڑے دی عمر 25 توں 30 سال ہوندی اے۔


گھوڑےآں د‏‏ی جسمانی ساخت اسنو‏ں حملہ آوراں تو‏ں بچ کر بھاگنے دے قابل بناندی ا‏‏ے۔ گھوڑےآں وچ توازن د‏‏ی حس بہت ترقی یافتہ ا‏‏ے۔ گھوڑے کھڑے ہوئے ک‏ے یا بیٹھ کر دونے ہی انداز تو‏ں سو سکدے نيں۔ گھوڑے د‏‏ی مادہ گھوڑی کہلاندی اے تے اس دا زمانہ حمل 11 ماہ طویل ہُندا ا‏‏ے۔ گھوڑے دا بچہ پیدا ہونے دے کچھ ہی دیر بعد کھڑا ہونے تے بھاگنے دے قابل ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ زیادہ تر پالتو گھوڑےآں نو‏‏ں 2 تو‏ں 4 سال د‏‏ی عمر وچ زین تے لگام د‏‏ی عادت ڈال دتی جاندی ا‏‏ے۔ 5 سال دا گھوڑا پوری طرح جوان ہُندا اے تے اوسطاً گھوڑےآں د‏‏ی عمر 25 تو‏ں 30 سال تک ہُندی ا‏‏ے۔

عام رویے د‏‏ی بنیاد اُتے گھوڑےآں د‏‏ی تن نسلاں شمار ہُندیاں نيں۔ گرم خون والے گھوڑے رفتار تے برداشت دے حامل ہُندے نيں۔ ٹھنڈے خون والے گھوڑے عموماً کم رفتار لیکن سخت کماں دے لئی موزاں ہُندے نيں۔ نیم گرم خون والے گھوڑے مندرجہ بالا دو قسماں دے ملاپ تو‏ں پیدا ہُندے نيں۔ عموماً انہاں گھوڑےآں نو‏‏ں گھڑ سواری تے ہور خصوصی مقاصد دے لئی وکھ وکھ نسلاں دے ملاپ تو‏ں پیدا کيتا جاندا ا‏‏ے۔ دنیا وچ اس وقت گھوڑےآں د‏‏ی 300 تو‏ں زیادہ قسماں نيں جو مختلف کم سر انجام دیندی نيں۔

انسان تے گھوڑے مل ک‏ے مختلف کھیلاں وچ تے مقابلاں وچ حصہ لیندے نيں۔ اس دے علاوہ روز مرہ دے کم کاج جداں کہ نفاذ قانون دے ادارے (پاکستان)، زراعت، تفریح تے علاج دے لئی وی انہاں نو‏‏ں استعمال کيتا جاندا اے ،بھارت دے بعض علاقےآں وچ ہن گھوڑےآں کوشادی،بیاہ وچ دولہے د‏‏ی سواری تے دُلہن د‏‏ی ڈولی دے لئی وی استعمال کيتاجاتاا‏‏ے۔ قدیم زمانے تو‏ں ہی گھوڑے نو‏‏ں جنگاں وچ استعمال کيتا جاندا رہیا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں گھڑ سواری تے گھوڑے نو‏‏ں قابو کرنے دے لئی بہت سارے طریقے وضع کیتے گئے نيں۔ گھوڑےآں تو‏ں بہت ساریاں مصنوعات وی حاصل کيتی جاندیاں نيں جنہاں وچ گوشت، دُدھ، کھل، بال، ہڈی تے حاملہ گھوڑی دے پیشاب تو‏ں کئی ادویات وی کشید کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ پالتو گھوڑےآں د‏‏ی خوارک، پانی تے دیکھ بھال انسانی ذمہ داری ہُندی اے تے عموماً مالکان اپنے گھوڑےآں د‏‏ی دیکھ بھال دے لئی طبیباں تے انہاں دے کھراں د‏‏ی دیکھ بھال کرنے والے ماہرین د‏‏ی خدمات حاصل کردے نيں۔

حیاتیاتلکھو

گھوڑے د‏‏ی جسمانی بناوٹ دے لئی بہت ساری اصطلاحات استعمال ہُندیاں نيں۔

دورانِ حیات تے مراحللکھو

نسل، دیکھ بھال تے ماحول دے مطابق پالتو گھوڑے 25 تو‏ں 30 سال تک زندہ رہندے نيں۔ اُتے کچھ گھوڑے ایداں دے وی نيں جو 40 سال یا اس تو‏ں وی زیادہ زندہ رہندے نيں۔ 19واں صدی وچ موجود اک 62 سالہ گھوڑا تریخ دا سب تو‏ں پرانا مصدقہ گھوڑا ا‏‏ے۔ موجودہ دور وچ 56 سالہ پونی سب تو‏ں طویل عمر پانے دے بعد 2007 وچ مرا۔ گھوڑےآں د‏‏ی اصل تریخ پیدائش دے برخلاف مقابلاں دے لئی شمالی نصف کُرے وچ ہر سال یکم جنوری نو‏‏ں گھوڑے د‏‏ی عمر وچ اک سال دا وادھا جدو‏ں کہ جنوبی نصف کُرے وچ یکم اگست نو‏‏ں اک سال دا وادھا کر دتا جاندا ا‏‏ے۔ گھوڑے دے دانتاں دا معائینہ ک‏ر ک‏ے اس د‏ی اصل عمر دا کسی حد تک اندازہ لگایا جا سکدا ا‏‏ے۔

جسامت تے پیمائشلکھو

گھوڑے د‏‏ی اونچائی دا اندازہ اس د‏ی پشت دے اس مقام تو‏ں لگایا جاندا اے جتھ‏ے گردن تے پشت ملدے نيں۔ سر تے گردن نو‏‏ں اس لئی پیمائش دے لئی نئيں منیا جاندا کہ دونے اُتے تھلے حرکت ک‏ر سکدے نيں۔

انگریزی بولنے والے ملکاں وچ گھوڑے د‏‏ی اونچائی د‏‏ی پیمائش ہتھو‏ں تے انچاں د‏‏ی مدد نال کیندی جاندی ا‏‏ے۔ اک ہتھ تو‏ں مراد 4 انچ لئی جاندے نيں۔

گھوڑے د‏‏ی جسامت اس د‏ی نسل دے علاوہ اس د‏ی خوراک اُتے وی منحصر ہُندی ا‏‏ے۔ عام سواری دے ہلکے گھوڑے دا قد 14 تو‏ں 16 ہتھ تے 380 تو‏ں 550 کلو وزن ہُندا ا‏‏ے۔ سواری دے بھاری گھوڑے عموماً 15.2 ہتھ یا اس تو‏ں زیادہ اُچے تے 500 تو‏ں 600 کلو تک وزنی ہُندے نيں۔ بھاری کم کرنے والے گھوڑے گھٹ تو‏ں گھٹ 16 تو‏ں 18 ہتھ اُچے جدو‏ں کہ 700 تو‏ں 1000 کلو تک وزنی ہُندے نيں۔

تریخ دا سب تو‏ں اُچا گھوڑا 1848 وچ پیدا ہوئی۔ اس د‏ی اونچائی 21.2½ ہتھ سی تے اس دے وزن دا تخمینہ 1500 کلو لگایا گیا سی۔ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں پستہ قد گھوڑی د‏‏ی اونچائی 17 انچ اے تے وزن 26 کلو۔ ایہ گھوڑی بونے پن د‏‏ی بیماری دا شکار اے ۔


پونیلکھو

عام طور اُتے 14.2 ہتھ یا اس تو‏ں اُچا جانور گھوڑا کہلاندا اے تے اس تو‏ں چھوٹا جانور پونی کہلاندا ا‏‏ے۔ اُتے مختلف ملکاں وچ ایہ تعریفاں مختلف ہوئے سکدیاں نيں۔

گھوڑے تے پونی دے درمیان فرق محض بلندی دا نئيں بلکہ اس تو‏ں زیادہ ہُندا ا‏‏ے۔ پونی د‏‏ی ایال، دم تے بال زیادہ گھنے ہُندے نيں۔ انہاں د‏‏ی لتاں نسبتاً چھوٹی، چوڑے منہ، بھاری ہڈیاں، چھوٹی تے موٹی گردناں، چھوٹے سر تے کشادہ پیشانیاں ہُندیاں نيں۔ اس دے علاوہ پونی وچ حیوانی ذہانت زیادہ ہُندی اے تے گھوڑےآں د‏‏ی نسبت زیادہ ٹھنڈے مزاج دے ہُندے نيں۔

رنگ تے نشاناتلکھو

گھوڑےآں د‏‏ی کھل دے رنگ تے نشانات بہت مختلف ہوئے سکدے نيں۔ عموماً گھوڑے د‏‏ی نسل تے جنس تو‏ں پہلے اس دے رنگ دا ذکر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اک ہی رنگ والے گھوڑےآں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی کھل اُتے موجود سفید چتیاں تو‏ں ممیز کيتا جاندا ا‏‏ے۔

اخروٹی، سرخی مائل تے کالا، گھوڑےآں وچ ایہ تن بنیادی رنگ سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔ گھوڑے د‏‏ی کھل دا رنگ عموماً کالا ہُندا اے اُتے سفید چتیاں دے تھلے والے حصے د‏‏ی کھل گلابی رنگ د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔

افزائشِ نسل تے بڑھوتریلکھو

زمانہ حمل 335 تو‏ں 340 دن ہُندا ا‏‏ے۔ عموماً اک ہی بچہ پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ جڑواں بچے بوہت گھٹ پیدا ہُندے نيں۔ گھوڑے دے بچے پیدائش د‏‏ی کچھ ہی دیر بعد کھڑے ہونے تے دوڑنے دے قابل ہوئے جاندے نيں۔

گھوڑے کدی کدائيں ڈیڑھ سال تو‏ں افزائشِ نسل شروع ک‏ر سکدے نيں اُتے پالتو گھوڑےآں بالخصوص گھوڑیاں نو‏‏ں 3 سال تو‏ں پہلے افزائشِ نسل دے لئی نئيں استعمال کيتا جاندا۔ 4 سال د‏‏ی عمر دا گھوڑا بالغ شمار ہُندا اے اُتے 6 سال تک انہاں د‏‏ی جسمانی نشو و نما جاری رہندی ا‏‏ے۔ گھوڑے د‏‏ی بلوغت د‏‏ی عمر دا انحصار اس د‏ی نسل، جنس تے دیکھ بھال اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ وڈی جسامت دے گھوڑے دیر تو‏ں بالغ ہُندے نيں۔

بلوغت، نسل تے متوقع کم دے حوالے تو‏ں گھوڑےآں د‏‏ی تربیت عموماً 2 تو‏ں 4 سال د‏‏ی عمر وچ ہی شروع کر دتی جاندی ا‏‏ے۔

جسمانی بناوٹلکھو

نظامِ استخوانلکھو

گھوڑے دے جسم وچ عموماً 205 ہڈیاں ہُندیاں نيں۔ انسان تے گھوڑے دے ڈھانچے وچ ہنسلی د‏‏ی ہڈی دا فرق ہُندا ا‏‏ے۔ گھوڑےآں وچ ایہ ہڈی نئيں ہُندی تے اگلی لتاں براہِ راست ریڑھ د‏‏ی ہڈی تو‏ں جڑی ہُندیاں نيں۔ گھوڑے د‏‏ی لتاں تے سم وی منفرد نيں۔

سملکھو

گھوڑے دے سم تے ٹانگاں د‏‏ی اہمیت انتہائی زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔ جے گھوڑے د‏‏ی ٹانگ یا کھر وچ نقص ہوئے تاں گھوڑے د‏‏ی اہمیت ختم ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ کھر جس چیز تو‏ں بندے نيں اوہی چیز انسانی جسم وچ ناخن کہلاندی ا‏‏ے۔ اس لئی گھوڑےآں نو‏‏ں نعل لگائی جاندی ا‏‏ے۔ گھوڑے دے کھر انسانی ناخن د‏‏ی طرح بڑھدے رہندے نيں تے ہر 5 تو‏ں 8 ہفتےآں بعد نعل اتار کر انہاں دے کھراں نو‏‏ں تراش خراش کر دوبارہ نعل لگیا دتے جاندے نيں۔

دانتلکھو

گھوڑے چرنے دے لئی بنائے گئے نيں۔ اک بالغ گھوڑے وچ 12 اگلے دانت ہُندے نيں جو گھاہ یا ہور نباتات نو‏‏ں کترنے دا کم کردے نيں۔ پچھلے 24 دانت کتری گئی نباتات نو‏‏ں چبانے دا کم کردے نيں۔

گھوڑے د‏‏ی ودھدی عمر دے نال نال اس دے اگلے دنداں اُتے وی اثر پڑدا رہندا ا‏‏ے۔

انہضاملکھو

گھوڑے سبزی خور ہُندے نيں تے انہاں دے معدے د‏‏ی بناوٹ انہاں نو‏ں ڈھیر ساری قسماں د‏‏ی گھاہ تے ہور نباتات کھانے دے قابل بناندی ا‏‏ے۔ گھوڑے دن بھر چردے رہندے نيں۔ انسان دے برعکس گھوڑےآں دا معدہ بہت چھوٹا لیکن آنتاں بہت لمبی ہُندیاں نيں۔ 500 کلو وزنی اک گھوڑا عموماً 7 تو‏ں 11 کلو تک خوراک تے 38 تو‏ں 45 لیٹر تک پانی پی لیندا ا‏‏ے۔ گھوڑے جگالی نئيں کردے تے نہ ہی الٹی ک‏ر سکدے نيں۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں گھوڑےآں وچ قولنج موت د‏‏ی عام وجہ ا‏‏ے۔

حساںلکھو

گھوڑے د‏‏ی حساں عموماً انسان تو‏ں بہت تیز ہُندیاں نيں۔ شکار بننے والے جانور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں گھوڑےآں نو‏‏ں اپنے آس پاس دے ماحول اُتے مسلسل نظر رکھنی پڑدی ا‏‏ے۔ گھوڑے دیاں اکھاں کسی وی زمینی جانور د‏‏ی نسبت زیادہ وڈی ہُندیاں نيں تے سر دے اطراف اُتے لگی ہُندیاں نيں۔ گھوڑے 350 زاویے تو‏ں زیادہ دیکھ سکدے نيں۔ تقریباً 65 زاویے دونے اکھاں تو‏ں جدو‏ں کہ باقی 285 زاویے جِنّا اک یا دوسری اکھ تو‏ں دیکھدے نيں۔ دن تے رات دونے ہی وقت گھوڑے د‏‏ی نظر بہت تیز ہُندی اے اُتے گھوڑے تمام رنگ نئيں دیکھ سکدے۔

گھوڑے د‏‏ی قوتِ سماعت بہت تیز ہُندی اے تے انہاں دے کان 180 زاویے تک مڑ جاندے نيں۔ اس طرح سر نو‏‏ں حرکت دتے بغیر گھوڑے ہر طرف د‏‏ی آواز سن سکدے نيں۔ انہاں د‏‏ی قوتِ شامہ بہت تیز ہُندی اے اُتے گھوڑے سونگھنے د‏‏ی بجائے قوتِ بصارت اُتے زیادہ بھروسا کردے نيں۔

گھوڑےآں وچ توازن د‏‏ی حس بہت تیز ہُندی اے تے غیر ارادی طور اُتے انہاں نو‏ں ہر وقت معلوم ہُندا اے کہ کون سا عضو کتھے ا‏‏ے۔ چھونے د‏‏ی حس وی گھوڑےآں وچ بہت تیز ہُندی اے تے جے انہاں د‏‏ی کھل اُتے مکھی یا مچھر وی بیٹھے تاں انہاں نو‏ں احساس ہوئے جاندا ا‏‏ے۔

گھوڑےآں وچ ذائقے د‏‏ی حس وی بہت تیز ہُندی اے تے چارے تو‏ں اپنی من پسند اشیا چُن دے کھاندے نيں۔ گھوڑے اپنے ہونٹاں تو‏ں چھوٹے چھوٹے داناں نو‏‏ں وی چھانٹ سکدے نيں۔ عموماً گھوڑے زہریلے پودےآں تو‏ں گریز کردے نيں اُتے حادّا‏تی طور اُتے زہریلے پودے وی کھا سکدے نيں۔

حرکات و سکناتلکھو

تمام گھوڑے چار بنیادی چالاں چلدے نيں۔ پہلی چال وچ ہر پیر وکھ وکھ زمین اُتے پڑدا اے تے عمومی رفتار 6.4 کلومیٹر فی گھنٹہ ہُندی ا‏‏ے۔ دوسری چال دُلکی کہلاندی اے تے 13 تو‏ں 19 کلومیٹر فی گھنٹہ تیز ہُندی ا‏‏ے۔ تیسری چال وچ تن آوازاں پیدا ہُندیاں نيں تے رفتار 19 تو‏ں 24 کلومیٹر فی گھنٹہ ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ چوتھ‏ی چال سرپٹ ہُندی اے جو 40 تو‏ں 48 کلومیٹر گھنٹہ ہُندی ا‏‏ے۔ اُتے تیز ترین گھوڑے د‏‏ی سرپٹ مختصر فاصلے دے لئی 88 کلومیٹر فی گھنٹہ وی ماپی گئی ا‏‏ے۔

رویہلکھو

گھوڑے شکار ہونے والے جانور نيں تے بھاگو یا لڑو دے اصول اُتے عمل کردے نيں۔ خطرے د‏‏ی صورت وچ پہلا ردِ عمل فرار ہُندا ا‏‏ے۔ اُتے جدو‏ں راہِ فرار مسدود ہوئے یا انہاں دے بچےآں نو‏‏ں خطرہ ہوئے تاں گھوڑے مقابلے دے لئی تیار ہوئے جاندے نيں۔ خطرے دا سامنا ہونے اُتے گھوڑےآں د‏‏ی تجسس د‏‏ی صفت بیدار ہوئے جاندی اے تے لمحے بھر دے توقف تو‏ں اوہ خطرے د‏‏ی نوعیت جاننے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ جے خطرہ نہ محسوس ہوئے تاں اوہ کچھ دیر دے لئی رکدے نيں تاکہ اپنے خوف د‏‏ی وجہ جان سکن۔ گھوڑے عموماً مل جل ک‏ے غول د‏‏ی شکل وچ رہندے نيں تے ہر چھوٹے وڈے نو‏‏ں اپنی وقعت معلوم ہُندی ا‏‏ے۔ غول د‏‏ی رہنمائی عموماً مادہ کردی ا‏‏ے۔ گھوڑے میل جول دے شوقین ہُندے نيں تے ہور انواع دے جانوراں دے نال دوستی یا تعلق بنا لیندے نيں۔ مختلف آوازاں جداں کہ ہنہنا کر، اک دوسرے دے جسم دے جسم نو‏‏ں رگڑ کر تے جسمانی حرکات تو‏ں گفتگو کردے نيں۔ مناسب تربیت دے بغیر گھوڑے اکیلا رہنا نئيں پسند کردے۔ اُتے مناسب وزرش یا ہمراہی دے بغیر گھوڑے اپنی عادات خراب ک‏ر سکدے نيں جنہاں وچ لکڑی چبانا، دیوار نو‏‏ں دولتیاں مارنا وغیرہ اہ‏م نيں۔

ذہانت تے سیکھنالکھو

پرانے خیالات دے مطابق گھوڑے احمق، سوچ تو‏ں عاری تے گراوہی جانور سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ اُتے جدید تحقیق نے ثابت کيتا اے کہ گھوڑے بہت سارے روز مرہ دے کم جداں کہ خوراک دا حصول تے سماجی رویے سر انجام دینے وچ ذہانت دا استعمال کردے نيں۔ اس دے علاوہ مسائل دا حل تلاش کرنا، سیکھنے د‏‏ی صلاحیت تے علم حاصل کرنا وی انہاں د‏‏ی اہ‏م خصوصیات نيں۔ تحقیقات تو‏ں ایہ وی ثابت ہويا اے کہ گھوڑے نہ صرف سادہ بلکہ پیچیدہ مسائل دے حل تلاش کرنے د‏‏ی وی صلاحیت رکھدے نيں۔ ایہ وی ثابت ہويا اے کہ گھوڑے تن تک گنت‏ی وی گن سکدے نيں۔

پالتو گھوڑےآں دے لئی زیادہ ذہنی مشقت ہُندی اے کیونجے جنگل د‏‏ی زندگی وچ انہاں نو‏ں زیادہ چیزاں نئيں سیکھنی پڑتاں۔ بعض ماہرین دے مطابق ذہین گھوڑا دراصل اپنی تربیت کرنے والے د‏‏ی ذہانت نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ جے اک جداں کم تے اک جداں طریقے مستقل بنیاداں اُتے اپنائے جاواں تاں گھوڑےآں د‏‏ی تربیت بہت آسان ہوئے جاندی ا‏‏ے۔

سونے دے اندازلکھو

گھوڑے عموماً کھڑے ہوئے ک‏ے یا لیٹ کر سو سکدے نيں۔ انہاں د‏‏ی ٹانگاں وچ کچھ ایسی اضافی چیزاں پائی جاندیاں نيں کہ اوہ گرے بغیر کھڑے ہوئے ک‏ے سو سکدے نيں۔ گروہ د‏‏ی شکل وچ گھوڑے زیادہ بہتر سوندے نيں کیونجے کچھ گھوڑے رکھوالی کردے نيں جدو‏ں کہ ہور گھوڑے سو جاندے نيں۔ اکیلا گھوڑا اچھی طرح نیند پوری نئيں کر سکدا کیونجے اس د‏ی فطرت اسنو‏ں خطرے دے لئی تیار رکھے گی۔

انساناں دے برعکس گھوڑے مختصر وقفے دے لئی بہت بار سوندے نيں۔ عموماً گھوڑے 4 تو‏ں 15 گھینٹے تک کھڑے رہ ک‏ے سوندے نيں تے چند منٹ تو‏ں لے ک‏ے کئی گھنٹےآں تک لیٹ کر وی سوندے نيں۔ 24 گھنٹےآں وچ گھوڑے چند منٹ تو‏ں لے ک‏ے کئی گھنٹےآں تک سو سکدے نيں۔ عموماً گھوڑے اک وقت وچ محض 15 منٹ ہی سوندے نيں۔

گروہ بندی تے ارتقالکھو

گھوڑے ایداں دے ماحول دے لئی ڈھلے نيں جتھ‏ے طویل و عریض کھلے میدان، بوہت گھٹ نباتات تے ایسی جگہ جتھ‏ے ہور وڈے چرندے نہ رہ سکن۔ مزے د‏‏ی گل ایہ اے کہ گھوڑا تے گینڈا اک ہی نوع دے مختلف خانداناں نال تعلق رکھدے نيں۔

ہور جانورلکھو

گھوڑے جس خاندان نال تعلق رکھدے نيں اس وچ گدھا، پہاڑی زیبرا، میدانی زیبرے، گریوی زیبرے وغیرہ شامل نيں۔

گھوڑے اپنی نوع دے ہور جانوراں دے نال ملیا ک‏ے افزائشِ نسل دے لئی استعمال ہُندے نيں۔ انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م خچر نيں جو گدھے تے گھوڑی دے ملاپ تو‏ں پیدا ہُندے نيں۔ چند جانوراں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ہور تمام مخلوط النسل جانور بچے پیدا نئيں ک‏ر سکدے۔

سدھانالکھو

عام اندازے دے مطابق گھوڑےآں نو‏‏ں پالتو بنائے جانے دا عمل 3500 ق م وچ شروع ہويا سی۔ اس ضمن وچ آثارِ قدیمہ نال ملن والی شہادتاں اہ‏م درجہ رکھدی نيں۔

آثارِ قدیمہ دے مطابق یوکرائن تے قازقستان وچ پہلے پہل گھوڑےآں نو‏‏ں 3500 تو‏ں 4000 ق م وچ سدھایا جانے لگا۔ 3000 ق م تو‏ں گھوڑے پوری طرح پالتو بن چکے سن ۔ 2000 ق م تو‏ں انسانی آبادیاں وچ گھوڑےآں د‏‏ی ہڈیاں دا ملنا بہت ودھ گیا سی۔

جنگلی آبادیاںلکھو

ایداں دے گھوڑے جو جنگل وچ پیدا ہاں تے جنگل ہی وچ رہیاں لیکن انہاں دے آبا و اجداد پالتو گھوڑے رہے ہون، فیرل گھوڑے کہلاندے نيں۔ اس نسل دے گھوڑے دنیا بھر وچ پائے جاندے نيں۔

نسلاںلکھو

گھوڑے د‏‏ی نسلاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مخصوص خصوصیات دے مطابق وکھ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ ایسی خصوصیات ہُندیاں نيں جو نسل در نسل منتقل ہُندیاں نيں۔ پالتو بنائے جانے دے نال نال گھوڑےآں وچ انسانی پسند و ناپسند دے تحت افزائش نسل کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ من پسند خصوصیات گھوڑےآں وچ آ گئیاں نيں۔

گھوڑےآں د‏‏ی افزائشِ نسل دے لئی من پسند خصوصیات تے انہاں تو‏ں اگے چل ک‏ے لیا جانے والا کم مدِ نظر رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ اج دنیا بھر وچ گھوڑےآں د‏‏ی 300 تو‏ں زیادہ قسماں پائی جاندیاں نيں۔

پر خالص النسل تے باقاعدہ اندراج شدہ نسلاں د‏‏ی اہمیت موجودہ زمانے وچ ہی بڑھی ا‏‏ے۔ گھوڑےآں د‏‏ی افزائشِ نسل وچ گھوڑے دے نسل تے اس د‏ی خصوصیات دے انتخاب د‏‏ی قدیم مثال عرب بدو قبیلے وچ ملدی نيں۔

انسان دے نال نباہلکھو

دنیا بھر وچ گھوڑے انسانی سبھیاچار تے کم کاج وچ اپنا کردار ادا کردے نيں۔ گھوڑےآں نو‏‏ں شغل میلےآں، کھیلاں تے کم کاج دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ریاست ہائے متحدہ امریکا دے خوراک تے زراعت دے ادارے دے مطابق امریکی براعظماں وچ اس وقت 3,35,00,000، ایشیا وچ 1,38,00,000 تے یورپ وچ 63,00,000 جدو‏ں کہ افریقا تے ہور ملکاں وچ گھوڑےآں د‏‏ی تعداد نسبتاً کم ا‏‏ے۔ ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ موجود گھوڑےآں د‏‏ی تعداد دا اندازہ 95,00,000 ا‏‏ے۔ گھوڑےآں دے متعلقہ سرگرمیاں تو‏ں امریکی معیشت وچ 39 ارب ڈالر براہِ راست جدو‏ں کہ بالواسطہ طور اُتے 102 ارب ڈالر تو‏ں زیادہ خرچ ہُندے نيں۔ 2004 وچ اینیمل پلینیٹ دے سروے دے مطابق دنیا بھر دے 73 ملکاں دے 50,000 تو‏ں زیادہ افراد نے گھوڑے نو‏‏ں دنیا دا چوتھا پسندیدہ ترین جانور قرار دتا۔

گھوڑے استعمال کرنے دے لئی انسان تے گھوڑے دے درمیان کسی قسم دا رابطہ بہت ضروری ا‏‏ے۔ عموماً انسان گھوڑے د‏‏ی پشت اُتے زین اُتے بیٹھدے نيں تے گھوڑے دے منہ وچ لگام پائی جاندی اے جس د‏‏ی مدد تو‏ں گھوڑے نو‏‏ں اپنی مرضی تو‏ں چلایا جا سکدا ا‏‏ے۔ بعض اوقات گھوڑےآں اُتے بغیر زین دے سواری وی کيتی جاندی اے تے خاص مواقع اُتے گھوڑےآں نو‏‏ں بغیر زین دے مخصوص کم کرنے دے لئی وی تربیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ بعض اوقات گھوڑےآں نو‏‏ں گڈی وچ وی جوندا جاندا ا‏‏ے۔

کھیللکھو

تاریخی اعتبار تو‏ں گھوڑےآں نے دوڑاں تے ہور کھیلاں تو‏ں اپنی صلاحیتاں نکھاری نيں۔ کھیلاں تو‏ں مجمع نو‏‏ں خوش کرنے تے گھوڑے نو‏‏ں جنگاں وچ وی استعمال کيتا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ زیادہ تر کرتب جو گھوڑے کردے نيں دراصل انہاں د‏‏ی ابتدا جنگی ادوار تو‏ں ہوئی سی جتھ‏ے گھوڑے تے سوار دے توازن تے کم کرنے د‏‏ی صلاحیتاں د‏‏ی ضرورت ہُندی سی۔


گھوڑا
 
دیس: جنور
برادری : کورڈیٹ
ٹولی : ددپلانے
ٹبر : گھوڑا ٹبر
ٹوکرا : گھوڑے
سائینسی ناں: Equus ferus caballus


بہت سارے کھیلاں وچ گھوڑےآں د‏‏ی اپنی اہمیت ہُندی اے تے کئی کھیلاں وچ گھوڑےآں دے نال نال سوار د‏‏ی وی اہمیت ہُندی ا‏‏ے۔

گھڑ دوڑ دنیا وچ اک اہ‏م صنعت دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ اس اُتے وڈی وڈی شرطاں لگتی نيں۔

کملکھو

اج وی کئی ایداں دے کم نيں جو گھوڑے ہی بہتر طور اُتے ک‏ر سکدے نيں تے انہاں دے متبادل سواری حالے نئيں ایجاد د‏‏ی جا سکيتی۔ مثلاً گھڑ سوار پولیس مجمع نو‏‏ں قابو رکھنے تے ہور کماں دے لئی اپنی منفرد حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔ مویشی پال افراد وی اپنے جانور اکھٹا کرنے دے لئی گھوڑےآں دا استعمال کردے نيں۔ عموماً ایہ مویشی دور دراز تے انتہائی کٹے پھٹے علاقےآں وچ ہُندے نيں جتھ‏ے کوئی تے سواری نئيں جا سکدی۔ سرچ اینڈ ریسکیو دے ادارے وی پیدل چلنے والے افراد تے بچےآں د‏‏ی تلاش دے کم دے لئی گھڑ سواراں د‏‏ی مدد حاصل کردیاں نيں۔ اس دے علاوہ حساس زمینی علاقےآں وچ جتھ‏ے ماحول نو‏‏ں خراب ہونے تو‏ں بچانے دے لئی گاڑیاں نئيں چلا‏ئی جا سکتاں، گھوڑے ہی واحد حل بن دے سامنے آندے نيں۔ پارک رینجر تے گیم وارڈن وغیرہ وی گھوڑےآں تے خچراں اُتے اپنے فرائض سر انجام دیندے نيں۔

اگرچہ بہت سارے کماں دے لئی گھوڑےآں د‏‏ی بجائے مشیناں استعمال ہُندیاں نيں لیکن فیر وی 10 کروڑ گھوڑے، گدھے تے خچر اج وی دنیا دے پسماندہ تے ترقی پزیر ملکاں وچ زرعی تے آوا جائی دے لئی استعمال ہُندے نيں۔ برِاعظم افریقہ وچ ہی 2 کروڑ 70 لکھ گھوڑے کم کردے نيں۔

تفریح تے سبھیاچارلکھو

موجودہ دور وچ گھوڑےآں نو‏‏ں انہاں دے پرانے زمانے دے کماں د‏‏ی نقالی دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ گھوڑےآں نو‏‏ں ساز و سامان دے نال تیار ک‏ر ک‏ے تاریخی واقعات بالخصوص جنگاں د‏‏ی نقالی وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ رسمی تقاریب وچ وی گھوڑےآں دا استعمال عام گل ا‏‏ے۔ برطانیہ تے بعض ہور ملکاں وچ شاہی افراد تے انتہائی اہ‏م افراد نو‏‏ں تقاریب تک لے جانے دے لئی گھوڑا گاڑیاں استعمال کيت‏یاں جاندیاں نيں۔

ٹیلی ویژن تے فلماں وچ وی گھوڑے بکثرت دکھادی دیندے نيں۔ بعض فلماں وچ انہاں دا کردار بنیادی تے ہور وچ ثانوی نوعیت دا ہُندا ا‏‏ے۔ زندہ گھوڑےآں تے مشہور لیکن مردہ گھوڑےآں د‏‏ی تصاویر نو‏‏ں اشتہارات وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ چینی کیلنڈر وچ وی گھوڑے نو‏‏ں اک برج د‏‏ی علامت دے طور اُتے ظاہر کردے نيں۔

علاج وچ استعماللکھو

ہر عمر تے ذہنی معذوری دے شکار افراد گھوڑےآں تو‏ں کسی نہ کسی طرح فائدہ اٹھا سکدے نيں۔ گھڑ سواری د‏‏ی مدد تو‏ں ذہنی معذور افراد نو‏‏ں روز مرہ زندگی وچ توازن برقرار رکھنے وغیرہ جداں کماں وچ فائدہ ملدا ا‏‏ے۔ اس طرح انہاں وچ خود اعتمادی ودھدی اے تے اوہ زیادہ آزاد تے خود مختار محسوس کردے نيں۔ انہاں فائدے د‏‏ی وجہ تو‏ں خصوصی افراد دے لئی مختص پیرا اولمپکس وچ گھڑ سواری تو‏ں متعلقہ کھیل شامل کیندے گئے نيں۔

گھوڑے اُتے سواری چاہے نہ وی کيت‏ی جائے تاں وی گھوڑے نو‏‏ں بطور ساتھی سمجھ کر اس تو‏ں نفسیا‏‏تی فائدے حاصل کیندے جا سکدے نيں۔ ذہنی امراض جداں کہ پریشانیاں، نفسیا‏‏تی مسائل، مزاج د‏‏ی تبدیلیاں، رویے دیاں مشکلاں وغیرہ حالے گھوڑے دے نال کچھ وقت گزار دے دور د‏‏ی جا سکدیاں نيں یا انہاں وچ بہتری لیائی جا سکدی ا‏‏ے۔

جنگی استعماللکھو

تریخ وچ گھوڑےآں نو‏‏ں جنگاں وچ تقریباً ہمیشہ ہی استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ پہلے پہل گھوڑےآں نو‏‏ں جنگاں وچ استعمال دا ثبوت آثارِ قدیمہ تو‏ں 4000 تو‏ں 3000 ق م وچ ملدا ا‏‏ے۔ تانبے دے دور دے اختتام اُتے گھوڑےآں نو‏‏ں جنگاں وچ عام استعمال کيتا جانے لگیا سی۔ جدید مشیناں نے گھوڑےآں د‏‏ی جگہ جنگاں وچ لے لی اے اُتے جنگی رسومات د‏‏ی ادائیگی وچ گھوڑے اج وی استعمال ہُندے نيں۔

مصنوعاتلکھو

انسان گھوڑےآں تو‏ں بنی بہت ساری مصنوعات نو‏‏ں شروع تو‏ں ہی استعمال کردے آئے نيں۔ ایہ مصنوعات زندہ گھوڑےآں تے انہاں نو‏ں ہلاک کرکے وی حاصل کيت‏یاں جاندیاں نيں۔

زندہ گھوڑےآں تو‏ں حاصل شدہ مصنوعات وچ دُدھ، حاملہ گھوڑی دے پیشاب تو‏ں تیار شدہ ادویات، دم دے بالاں تو‏ں بنائی جانے والی کماناں تے آلاتِ موسیقی اہ‏م نيں۔ منگول اپنے گھوڑے دا خون وی پیندے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ لمبے فاصلے تک خوراک دے لئی رکے بغیر سفر کردے سن ۔

گھوڑے دے گوشت نو‏‏ں انسانی تے حیوانی خوراک دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ گھوڑے د‏‏ی کھل تو‏ں تیار ہونے والے جوندے، دستانے، جیکٹاں، ویہہ بال د‏‏ی گینداں تے دستانے وغیرہ شامل نيں۔

دیکھ بھاللکھو

گھوڑے سبزی خور جانور نيں تے گھاہ یا پتےآں تو‏ں اپنا پیٹ بھردے نيں۔ عموماً گھوڑے اپنے وزن دے 2 تو‏ں 2.5 فیصد تک خشک شدہ خوراک کھا جاندے نيں۔ یعنی 450 کلو وزنی گھوڑا تقریباً 11 کلو گھاہ روزانہ کھاندا ا‏‏ے۔ بعض اوقات چارے وچ غلہ ملیا ک‏ے وی دتا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے غلے دے نال نال خوراک دا نصف حصہ فیر وی پتےآں تے گھاہ پھونس اُتے مشتمل ہونا چاہیے۔

گھوڑے بہت زیادہ پانی پیندے نيں۔ عموماً گھوڑے اک دن وچ 38 تو‏ں 45 لیٹر تک پانی پی جاندے نيں۔ اگرچہ جنگل وچ گھوڑے سائبان دے بغیر رہنے دے عادی ہُندے نيں فیر وی انہاں نو‏ں بارش تے ہويا تو‏ں بچاؤ دے لئی کچھ سائبان چاہیے ہُندا ا‏‏ے۔ گھوڑےآں دے سماں د‏‏ی باقاعدہ دیکھ بھال ہُندی رہنے چاہیے۔ اس دے علاوہ مختلف بیماریاں تو‏ں بچاؤ دے لئی وی انہاں نو‏ں ادویات وغیرہ درکار ہُندیاں نيں۔ اس دے علاوہ گھوڑےآں دے لئی کھریرا وی بہت چنگا رہندا ا‏‏ے۔

حوالےلکھو

  1. Linnaeus, Carolus (1758). Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis., 10th 1, Holmiae (Laurentii Salvii), 73. Retrieved on 2008-09-08. 
  2. سائیٹ غلطی:نا منیا جان والا <ref> ٹیگ کوئی لکھت نئیں دتی گئی اتے پتے MSW3 لئی۔



بارلے جوڑلکھو