سفرنامہ انگریزی بھاشا دے شبد ٹریولوگ(travelogue) دا سمانارتھی ہے، جسدے ارتھ ہن-یاترا-انوبھواں نوں بیان کرن والی پستک۔<�ref>Pioneer Twentieth Century Dictionary Page. 501 ساہت کوش انوسار جس ساہت ودھا وچ سفر بارے وورن دتا گیا ہووے، اس نوں سفرنامہ کہندے ہن۔<�ref>ساہت کوش (بولی لفظالی)، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ، پنہ 214 پنجابی کوش انوسار سفرنامہ اوہ ڈائری ہے، جس وچ سفر دے حال-حوال لکھے ہون۔<�ref>پنجابی کوش، جلد پہلی، پنہ 131 جیت سنگھ سیتل سفرنامے بارے لکھدے ہن کہ اس وچ کسے ویکتی دے یاترا سماچار ورنن کیتے جاندے ہن۔ بھاویں اس ساہتک روپ دا سماچار گھٹناکرم انوسار چلدا ہے پر وشیش اتسکتا اس ویکتی بارے نہیں ہندی سگوں اس وشیش بھومی جاں سبھیتا دی ہندی ہے جو یاترا دا کیندر بندی ہے۔<�ref>جیت سنگھ سیتل، آدھونک پنجابی ساہت دا آلوچناتمک اتہاس، پنہ 154-155

اس طرحاں سفرنامہ کسے لیکھک دا اس دے کسے سفر بارے تجربیاں دا ریکارڈ ہندا ہے۔ کویتا، ناول آدی وانگ ایہہ وی ساہت دا اک روپ اتے قسم ہے۔ سفرنامے وچ جانکاری دا گھیرا وشال ہندا ہے۔ پنجابی دے سفرنامیاں وچّ بلراج ساہنی دا میرا پاکستانی سفرنامہ اتے لال سنگھ کملا اکالی دے سفرنامے زکریوگ ہن۔

شبد نرکتیلکھو

سفرنامے دا شابدک ارتھ دسن لئی اسنوں وچکارو توڑیا جانا ضروری ہے۔ بھاوَ سفرنامہ شبد دی ویوتپتی دو شبدا دو میل `سفر+نامہ` تو ہوئی ہے۔سفر شبد عربی بھاشا دا ہے۔ جسدا ارتھ ہے `یاترا`اتے مسافری`। `نامہ` فارسی دے 'نامہ' شبد دا وکرت روپ ہے جسدا ارتھ ہیے 'چٹھی' `خط`, جاں `پتر`। اس طرحاں سدھارن شبداں وچّ کیہا جا سکدا ہے کہ سفرنامہ کسے یاتری دا اپنی یاترا سنبندھی لکھیا پتر ہے۔ جس نوں یاترا ساہت دا ناں وی دتا جا سکدا ہے۔

پنجابی وچّ سفرنامہلکھو

پنجابی وچّ اپنائے جان تو پہلاں ایہہ شبد اسے روپ وچّ فارسی اتے اردو وچّ کافی پرچلت اتے مقبول ہو چکا سی، سفرنامہ پنجابی ساہت دا اک ساہت روپ ہے جو چھوٹیاں گھٹناواں دے وڈے ارتھ کڈھدا اوہناں دے امر چتر پیش کردا،ساہتک دستاویز سرجدا ہے۔ ستندر سنگھ پنجابی سفرنامے دے اتہاس نوں چار بھاگاں وچّ ونڈدا ہے۔ () 1898 توں 1930 ای. تکّ پہلا پڑائ (ا) 1931 توں 1947 ای. تکّ دوسرا پڑائ () 1948 توں 1975 ای. تکّ توسرا پڑائ اتے (س) 1976 توں ہن تکّ چوتھا پڑائ <�ref>ستندر سنگھ، آدھونک پنجابی وارتک دا اتہاس، پنجابی اکادمی دلی، 2006, پنہ. 65

پہلا پڑائلکھو

عامطور تے پنجابی سفرنامے دا آرنبھ لال سنگھ کملا اکالی دے میرا ولائتی سفرنامہ توں منیا جاندا ہے۔ پر وچار ادھین کال وچ ڈاکٹر. رچھپال کور(13.3.1993 توں 30.6.1997) دی کھوج نے بھائی کانھ سنگھ دے دو اپرکاشت سفرنامیاں نوں ساہمنے لیاندا ہے۔<�ref>کرپال سنگھ کسیل ڈاکٹر. پرمندر سنگھ، پنجابی ساہت دی اتپتی تے وکاس، لاہور بکّ شاپ، لدھیانہ، پنہ 678 1. پہاڑی ریاستاں دا سفر(1906) 2. ولایت دا سفرنامہ (1907) پر پھر وی بہت سارے ودوان ایسے ہن جو ایہناں سفرنامیاں توں پنجابی سفرنامے دا مڈھ بجھا نہیں مندے۔ اسدا وڈا کارن ایہہ ہے کہ بھائی کانھ سنگھ دے سفرنامے لکھے بھاویں 20ویں صدی دے پہلے دہاکے وچّ ہن پر ایہہ پرکاشت نوویں دہاکے وچّ ہوئے ہن۔ دوجا ایہہ کیول سوچنا پردھان سفرنامے ہی اکھوا سکدے ہن۔

دوجا پڑائلکھو

پنجابی سفرنامے دا واستوک وکاس 1931 وچ پرکاشت لال سنگھ کملا اکالی دے میرا ولائتی سفرنامہ توں منیا جاندا ہے۔ اسنے وی بھائی کانھ سنگھ نابھہ وانگ کئی لیکھ لکھے ہن۔ پر صحیح ارتھاں وچ پنجابی سفرنامے دا مڈھ اس سفرنامے نال ہی بجھدا ہے۔<�ref>مہیندر سنگھ ڈڈوال، پنجابی سفرنامہ : بدلدے سروپ، کھوج درپن، جنوری 1998, پنہ-55 اس دی شیلی روچک ہے۔ اس توں علاوہ اس پڑائ وچ پردمن سنگھ گریوال دا کرم سنگھ دا امریکہ دا سفرنامہ(1936) عطر چند کپور دا پنجاب یاترا (1931), حکم سنگھ رئیس دا روزنامچہ(1931) آدی ورنن یوگ ہن۔ اس پڑائ تے کجھ دھارمک سفرنامے وی پراپت ہندے ہن۔ ایہناں وچ اکالی کور سنگھ دا حضوری ساکھی (1933), سوایا سنگھ دا شری امرتسر جی دی یاترا(1940) ورنن یوگ ہے۔

تیجا پڑائلکھو

اس پڑائ تے جاکے پنجابی سفرنامہ ہور وکاس کردا ہے۔ اس پڑائ وچ لگبھگ 45 دے قریب لکھے گئے۔ اس پڑائ دی وشیشتا ایہہ ہے کہ اس وچ کجھ استری لیکھکاواں نے وی سفرنامے رچے۔ لال سنگھ کملا اکالی دے اس کال وچ دو ہور سفرنامے سیلانی دیش بھگت(1955) اتے کمالاں دے کوٹ(1970) لکھے۔ اس پڑائ وچ پنجابی سفرنامہ گناتمک تے گناتمک دوہاں پکھاں توں ودھدا ہے۔ گناتمک پکھوں وادھا کرن والے لیکھک اس انوسار ہن:- نرندر پال سنگھ- دیشاں پردیشاں وچوں(1949), میرا روسی سفرنامہ(1960), آریانا(1961), پیرس دے پورٹریٹ ڈاکٹر. گنڈا سنگھ (افغانستان وچ اک مہینہ اتے افغانستان دا سفر) امرتا پریتم باریاں جھروکھے(1961), اگّ دیاں لیکاں(1969) اتے اکی پتیاں دا گلاب) پھولاں رانی (یورپ دی یاترا(1971) اتے چڑیاں گھر دی سیر(1972) ایس. ایس. امولامول یاترا، پیرس وچ اک بھارتی اتے یاتری دی ڈائری سوہن سنگھ جوش(میری یاترا 1961)

گناتمک طور تے وادھا کرن والے لیکھکاں وچ رام سنگھ - کشمیر تے کلو(1962) لال سنگھ کملا اکالی بلونت گارگی پتال دی دھرتی(1967) گربخش سنگھ پریتلڑی - دنیاں اک محلّ(1961) اتے اک جھات پورب پچھم 'تے نوتیج سنگھ دوستی دے پندھ(1966) بلراج ساہنی دا میرا پاکستانی سفرنامہ(1969) اتے میرا روسی سفرنامہ(1967) دے نام زکریوگ ہن۔

چوتھا پڑائلکھو

اس پڑائ وچّ لال سنگھ کملا اکالی دا میرا آخری سفرنامہ(1980) اسدی موت اپرنت چھپدا ہے۔ پیارا سنگھ داتا دے سیلانی دی پردیش یاترا(1978) دیش پردیش یاترا(1982) ورنن یوگ ہن۔ س. س. امول دا انگلینڈ دی یاد (1981) اس پڑائ وچ چھپیا۔ ترلوچن سنگھ نے پنج سفرنامے زندگی حسین ہے(1981), دنیاں دوآلے(1984), میری پردیش یاترا(1985), سہج (1988), امریکہ، کینیڈا تے پنجاب(1988) رچے۔

گناتمک پکھوں سفرنامہ لکھن وچ کہانی کار سنتوکھ سنگھ دھیر دے سفرنامے میری انگلینڈ یاترا(1978, ہربھجن سنگھ دے نربھؤ نرویر(1986), ہربھجن ہلواروی دے چین وچ کجھ دن(1986), یاداں متر دیش دیاں(1991) اتے مہانساگر توں پار(1995), نرندر سنگھ کپور دے سچ سچ(1990), جسونت سنگھ کنول دے اکھیں ویکھ نہ رجیاں(1992), رام سروپ انکھی دے کویں لگیا انگلینڈ(1996) اتے وریام سنگھ سندھو دا پردیسی پنجاب (2002) آدی دا نام لیا جا سکدا ہے۔

بچیاں لئی لکھے گئے سفرنامے پیارا سنگھ داتا دا دیش پردیش یاترا(1982) اتے بکھڑے پینڈے(1988), ہرچرن سنگھ دا نیویارک دی سیر(1979), بلدیو سنگھ دا کلکتے دی سیر(1980), من موہن سنگھ باوا دے آؤ چلیئے برفاں دے پار(1984), انڈٹھے رستے اچے پربت اتے اننت سنگھ قابلی دا چنڈی گڑھ دی سیر(1983) شامل ہے۔ دھارمک قسم دے سفرنامے کلونت سنگھ کھوکھر دا درشن سچکھنڈ شری ہیمکنٹ(1981), سرون سنگھ دا ناون چلے تیرتھی(1990), شرومنی گوردواریاں دے درشن: یاترا شری آنندپور صاحب(1992) کرتا منجیت اندر سنگھ دھنا، سریندر بصری دا ننکانہ صاحب دی آتمک یاترا(1995) ہن۔ اک سفرنامہ ہندو دھرم ستھان نال سنبندھت اوتار سنگھ براڑ نے کیلاش مان سروور دی دھرم یاترا(1999) سرلیکھ ہیٹھاں لکھیا۔ اسے سرلیکھ ہیٹھ ہی اک سفرنامہ (1998) وچ سدیش بیالا نے وی لکھیا سی۔

اتھے پہنچ کے پنجابی سفرنامے وچ اصلوں ہی وکھرے سفرنامے وی پراپت ہوئے۔ جنہاں وچ ورنن تھاواں بالکل انچھوہ پئیاں ہن۔ برجندر سنگھ ہمدرد دا دھرتیاں دے گیت(1982) سفرنامہ انڈیمان نکوبار دے دیپ سموہ دے آدواسی قبیلیاں بارے ہے۔ اویں ہی بلبیر مادھوپری نے اپنے سفرنامے سمندر دے انگ سنگ(1997) وچ دکھنی بھارت دے لوکاں تے انچھوہ دھرتی نوں پیش کیتا ہے۔ اس کھیتر وچ اگھا ناں سرجیت سنگھ ڈھلوں دا ہے۔ اس نے انوکھے راہاں دا سفر : اینٹارکٹکا(1995) لکھیا ہے جو ٹھنڈا-یکھا ہے کہ اتھے پہنچنا ہی لگبھگ اسمبھو ہے۔

اس پڑائ دی اک تبدیلی ایہہ ہے کہ پہلاں پنجابی لیکھک لیکھک دوجے اتے بیگانے ملکاں سنبندھی لکھدے سن پر اس پڑائ تے آکے جو پنجابی لیکھک پرواس وچ رہن لگے اوہ بھارت جاں پنجاب پھیری نوں اپنے سفرنامے وچ بیاندے ہن۔ سورن چندن دا سفرنامہ اپنی دھرتی(1979) پھس دی پنجاب پھیری نال سنبندھت ہے۔ اسے طرحاں پریتم سدھو اپنے سفرنامے میری پنجاب پھیری(1993) وچ پنجاب کھاڑکوواد سمیں دا ورنن کردا ہے۔

سٹہلکھو

سمچے تور تے کیہا جا سکدا ہے کہ آدھونک پنجابی ساہت دا وارتک روپ `سفرنامہ` انترراشٹری سدبھاونا نوں بنائی رکھن وچّ اہم رول ادا کر رہا ہے۔ اس نال جتھے پنجابی ساہت دا گھیرا ودھیا ہے اتھے منکھی سوچ دا دائرہ وی وصال ہویا ہے۔ ایہناں سو سالاں وچّ قریب سٹھّ ملکاں دیاں دھرتیاں نال ڈوناں رستا قایم کردے سفرنامے حاضر ہن۔

حوالےلکھو