علم بیان دی رو نال کنایا اوہ کلمہ اے جیہدے معنی مبہم تے پوشیدہ ہوݨ تے اوہناں دا سمجھنا کسے قرینے دا محتاج ہووے ۔ اوہ اپنے حقیقی معنےآں دی بجائے مجازی معنےآں وچ اس طرحاں استعمال ہویا ہووے کہ اوہدے حقیقی معنی وی مراد لئے جا سکدے ہوݨ ۔ یعݨی بولݨ والا اک لفظ بول ک اوہدے مجازی معنےآں ول اشارہ کر دئو گا پر اوہدے حقیقی معنے مراد لیݨا وی غلط نئیں ہوئو گا ۔ مثللن ’’بال چِٹے ہو گئے پر عادتاں نہ بدلیاں ۔ ‘‘ ایتھے مجازی معنےآں وچ بال چِٹے ہوݨ توں مراد بڑھاپا اے پر حقیقی معنےآں وچ بال چِٹے ہوݨا وی ٹھیک اے ۔

بقول سجادمرزابیگ :

’’ لُغت وچ کنایا پوشیدہ گَل کرن نوں کہیا جاندا اے تے اصطلاح علم بیان وچ اجیہے کلمے نوں کہیا جاندا اے جیہدے لازمی معنی مراد ہوݨ تے جے حقیقی معنی مراد لئے جاݨ تاں وی جائز ہووے ۔

سر تے چڑھنا تینوں پھبدا اے پر اے طرف کلاہ

مینوں ڈر اے کہ نہ کھویا جاوے لمبر سہرا

سر تے چڑھݨ توں مراد گستاخ ہوݨا، اپݨے تئیں دور کھِچݨا مراد اے تے حقیقی معنے یعݨی ٹوپی سر تے رکھݨا مراد ہوسکدا اے ۔ ‘‘

علم بیان دی بحث وچ تشبیہ ابتدائی صورت اے تے استعارا اایہد بلیغ تر صورت اے ۔ ایہدے توں بعد استعارا تے مجاز مرسل وچ وی فرق اے ۔ استعارا تے مجاز مرسل، دوناں وچ لفظ اگرچہ اپݨے مجازی معنےآں وچ استعمال ہُندا اے پر استعارا مکمل مجاز ہُندا اے تے ایہدے وچ لفظ دے حقیقی تے مجازی معنےآن وچ تشبیہ دا تعلق ہُندا اے ۔ جد کہ مجاز مرسل وچ لفظ دے حقیقی تے مجازی معنےآں وچ تشبیہ دا تعلق نئیں ہُندا ۔ اسی طرحاں مجاز مرسل تے کنایا وچ وی فرق اے ۔ کنائے وچ لفظ دے حقیقی تے مجازی معنے دوویں مراد لئے جا سکدے نیں ۔ مجاز مرسل وچ حقیقی معنیٰ مراد نئیں لئے جاندے بلکہ مجازی معنے ای مراد لئے جاندے نیں ۔

کنائے دی اک مثال مشہور عرب شاعرہ حضرت خنساؓ دے قصیدے دا ایہ شعر اے جواس نے جیہڑا اوہناں نے اپئے بھائی لئی کہیا سی :

طَوِیلُ النَجَادِ رَفِیعُ العِمَاد َکثیرُ الرَمَادِ اِذَا مَا شَتَا

’’ایہناں دی تلوار دا نیام لمبا سی، ایہناں دے ستون اُچے سی تے سردی دے موسم وچ ایہناں کول راکھ بہت ہُندی سی ۔ ‘‘

طویل النجاد حقیقی تے مجازی دوناں معےآں وچ ٹھیک اے ۔ اوہناں دی تلوار دا نیام حقیقت وچ وی لمبا ہوسکدا اے تے ایہ اوہناں دی بہادری تے لمبے قد ول وی اشارا ہوسکدا اے ۔ رفیع العماد دا مطلب اوہناں دے کعھر دے اُچے ستون وی ہوسکدے نیں تے قبیلے وچ اوہناں دا اُچا مقام وی مراد لیا جا سکدا اے ۔ کثیر الرماد یعݨی چُلھے وچ بہت زیادہ راکھ ہوݨ دا مطلب اوہناں دی سخاوت ول اشارہ وی ہوسکدا اے کہ اوہناں دے ہاں غریباں لئ بہت زیادہ کھاݨا پکدا سی تے اوہدے حقیقی معنے وی مراد لئے جاسکدے نیں ۔


کنائے دیاں قِسماںلکھو

* 1۔ کنایا قریبلکھو

کنائے دی کوئی اجیہی صفت ہووے جیہڑی کسے خاص شخصیت نال منسوب ہووے تے اس صفت نوں بیان کر کے اوہدے نال موصوف دی ذات مراد لئی گئی ہوووے ۔ مثلن عزیز لکھنوی دے بقول:

دعوے تاں سی بڑے ارنی گوئے طور نوں

ہوش اڑ گئے نیں اِک سنہری لکیر نال

اس شعر وچ ’ارنی گوئے طور ‘توں مراد حضرت موسا علیہ سلام نیں ۔ کنائے دی اس قسم نال توجہ فورن ای موصوفول مبذول ہو جاندی اے ۔


* 2۔ کنایا بعیدلکھو

کنائے دی ایس قسم وچ بہت ساریاں صفتاں کسے اک موصوف واسطے مخصوص ہُندیاں نیں تے اوہناں دے بیان توں موصوف مراد ہُندا اے پر اوہ ساریاں صفتاں الگ الگ تے چیزاں وچ وی پایاں جاندیاں نیں ۔ایہنوں کنایا بعید تے خاصا مرکبا وی کہیا جاندا اے ۔ مثلن :

ساقی اوہ دے سانوں کہ ہوݨ جیہدے سبب بہم

محفل وچ آب و آتش و خورشید اک جا

آب و آتش و خورشید دے جمع ہوݨ دی صفت شراب وچ پائی جاندی اے تے ایہ صِفتاں الگ الگ وی موجود ہوسکدیاں نیں ۔


* 3۔ کنائے توں صِرف صفت مطلوب ہووےلکھو

زندگی دی کی رہی باقی امید

ہو گئے موئے سیاہ موئے سفید

اس شعر وچ موئے سیاہ توں جوانی مراد لئی گئی اے تے موئے سفید بڑھاپے ول اشارہ کر رہے نیں ۔


* 4۔ کنائے توں کسے امر دا اثبات یا نفی مراد ہووےلکھو

مثلن ایہ جُملا : زید تے عمر دوویں اِکو سانچے وچ ٹعھلے ہوئے نیں ۔ یعݨی دوویں اپݨی شکل و صورت یا عادات و خصائل وچ اکو جیہے نیں ۔


* 5۔ تعریضلکھو

لغت وچ تعریض دا معنا ’چوڑا کرنا، وسیع کرنا، بڑا کرنا، مخالفت کرنا، مزاحمت کرنا، کنائے نال گَل کہنا، اشارے نال کوئی گل جتوݨا ، کسی معاملے کو مشکل بنا دینا ‘وغیرہ ہیں۔ اصطلاح میں تعریض کنائے کی اس قسم کو کہتے ہیں جس میں موصوف کا ذکر نہیں کیا جاتا۔ مثللن جے کوئی بادشاہ رعایا پر ظلم کر رہیا ہووے تے ایہ کہیا جاوے کہ بادشاہی اوہنوں زیبا اے جیہڑا رعایا نوں آرام نال رکھ ۔ یعݨی اوہ بادشاہی دے لائق نئیں ۔ تعریض نں بلعموم کسے تے تنقید کرن لئی ورتیا جاندا اے ۔ یعݨی کوئی شخص کسے تے تنقید کرنا چاوہندا اے تے واضح طور تے اوہدا نام وی نئیں لیݨا چاوہندا ۔ ایہدے وچ کِسے حد تک طنز دا مفہوم وی پیدا ہو جاندا اے ۔ مثلن داغ دہلوی دا شعر اے :

اسیں ای بدنام آں چعھوٹھے وی اسیں ای آں بے شک

اسیں ستم کر دے آں تے تُسیں کرم کر دے آں

اس شعر وچ داغ نے طنز دی صورت وچ اس حقیقت نوں بیان کیتا اے کہ تُسیں ای دراصل چعھوٹھے آں تے ساڈے تے ظلم کر دے آں ۔

کنائے دی اس قسم دی مثال قرآن مجید دی اس آیت وچ وی موجود اے ۔ ارشاد :

إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ۔ (آل عمران۲۱:۳)

’’ جیہڑے لوک اللہ دے احکام و ہدایات نوں منݨ توں انکار کر دے نیں تے اوہدے پیغمبراں نوں نا حق قتل کر دے نیں تے اجیہے لوکاں دی جاں دے دوالے ہو جاندے نیں جیہڑے خلق خدا وچ انصاف تے سچائی دا حکم دیݨ لئی اٹھݨ ، اوہناں نوں دردناک سݨا دو ۔ ‘‘

ایتھے لفظ فَبَشِّرْهُمْ وچ تعریض اے ۔ ایہدا معنا’’ خو ش خبری سنا دو‘‘ اے ۔ جدکہ جہنم دا عذاب درحقیقت خو ش خبری نئیں، بلکہ بری خبر اے پر ایہنوں بطور تعریض خوش خبری کہیا گیا اے ۔


* 6۔ تلویحلکھو

لغت وچ تلویح دے معنے’ زرد بݨوݨا، گرم کرنا، کپڑےآں نوں چمکدار بݨوݨا، تلوار نوں صیقل کرنا، اشارہ یا کنایا کرنا نیں ۔ اصطلاح وچ کنائے دی ایسی قسم ، جیہدے وچ لازم توں ملزوم تک بہت سارے واسطے ہوݨ ، تلویح کہلاوندی اے ۔ ایہدی مثال سودا دا ایہ شعر اے :

الغرض مطبخ اس گھرانے دا

رشک اے آبدار خانے دا

ایتھے مطبخ دا رشک آبدار خانہ ہوݨا کنایا اے نہایت بخل نال ۔ کیونکہ آبدار خانہ ہوݨ نوں اَگ دا نہ جلݨا لازم اے تے اگ دے نہ جلݨ توں لازم اے کھاݨے دا نہ پکݨا تے کھاݨا نہ پکݨ نوں ایہ گَل لازم اے کہ صاحب مطبخ نہ خود کچھ کھاندا اے تے نہ دوسرےآں نوں کچھ کھلوندا اے تے ایہدے نال کنجوس ثابت ہُندا اے ۔


* 7۔ رمزلکھو

رمز دے معنے ’اکھاں تے پعھروٹےآں وغیرہ دا اشارہ، ذو معنی گَل ۔ پہلو دار گَل ، مخفی گَل ، طعنا دیݨا، اشارہ اک ، مونھ ، ابرو وغیرہ نال نوک چعھونک ، مخفی یا پوشیدہ گَل‘ وغیرہ نیں ۔ ادبی اصطلاح وچ رمز کنائے دی اوہ قسم اے جیہدے وچ زیادہ واسطے نہ ہوݨ پر تھوڑی بہت پوشیدگی موجود ہووے ۔ مثلن ایہ شعر رمز دی اک عمدہ مثال اے :

سیاہی مونھ دی گئی، دل دی آرزو نہ گئی

ساڈے جاما کہنہ توں مئے دی بو نہ گئی

ایہدے وچ جاما کہنہ توں شراب دی بو دا نہ جاݨا کنایا اے ۔ یعݨی بڑھاپے تک میخواری کردے رہے ۔


* 8۔ ایما تے اشارہلکھو

جے کنائے وچ واسطےآں دی بہتات وی نہ ہووے تے کچھ پوشیدگی وی نہ ہووے تاں ایہنوں ایما و اشارہ کہیا جاندا اے ۔ جِویں چِٹی داڑھی والا توں مراد بُڈھا آدمی لیا جاندا اے ۔ اسی طرحاں میر دا ایہ شعر ایما و اشارہ دی عمدہ مثال اے :

شرکت شیخ و برہمن نال میر

اپنا کعبہ جدا بناواں گے اسیں

اپݨا کعبہ جدا بݨوݨا ، سبھ توں علیحدہ رہݨ ول اشارہ اے ۔


ہور دیکھولکھو

ہور دیکھولکھو