پہلا صفہ کھولو

“رسم رواج اک طرحاں دا کرم کانڈ ہندا ہے، ارتھات کسے کارج نوں لوکاں ولوں نردھارت ودھی انوسار نبھاؤنا رسم اکھواؤندا ہے۔ ایوں رسم جدوں وار-وار نبھاؤن نال روڑھ ہو جاندی ہے، اس نوں رواج کیہا جاندا ہے۔”[1] ویاہ سنبندھی رسماں : ویاہ اک پڑھاء ہے۔ جس وچّ انیکاں رسماں دا پالن کیتا ہے۔

ویاہ دی سنستھا دا نکاس-وکاسلکھو

پراتن منکھ قدرتی منکھی جیون قدرتی نہ رہِ کے سماجک بن گیا ہے۔ جے منکھی رشتے قدرتی ہندے تاں سبھ منکھاں دا رشتہ اک ہندا۔ وکھ وکھ رشتیاں دی بنیاد ویاہ روپی سماجک سنستھا ہے۔ جدوں لنگک سمبندھا دی کھل سی تاں کوئی پرش استری توں بچیاں دی سرکھیا اتے گزارے دی پرواہ نہیں سی کردا۔ عورت نوں خود دیکھ بھال کرنی پیندی سی۔ اجہیاں سمسیاواں دے حلّ لئی پراچین منکھ نوں ویاہدی رسم اتپن کیتی۔ اس طرحاں کرن نالؤرت مرد اندر اک دوجے پرتی جاں پیدا ہون والی سنتان دے پالن-پوشن دی ذمہ واری دا اگیاس پیدا ہون لگا۔ اس طرحاں ویاہ دی رسم لوکاچار دا روپ دھار گئی۔ کیونکہ اس وچّ سموہا دی سہمتی سی۔ اچاریاں چترسین انوسار “ رگوید وچّ ورتمان ارتھاں وچّ ویاہ شبد نہیں ملدا” اوہ ارتھوو وید وچّ وئہ دی پرپاٹی دی ستھاپنا ہونی مندا ہے پرنتو ڈاکٹر. رادھا کرشنن انوسار، ‘رگوید’ دے سمیں تک ویاہ دی سنستھا ستھاپت ہو چکی سی۔

ویاہ دی اہمیتلکھو

جنسی لوڑا دی پورتی سماج دے منکھ دی پردھان سمسیا ہے۔ ایہہ لوڑ قدرتی ہے۔ اس لوڑ نوں جدوں منڈا اتے کڑی سمجھن لگّ جاندے ہن تاں سماج اس لوڑ دی پورتی لئی اوہناں دا ویاہ کردا ہے۔ کام پرورتی دی پورتی لئی منکھ کئی سادھن اپناؤندا ہے۔ جہناں وچوں نجئج سنمبندھ ویاہ راہیں ہوند وچّ آؤدا ہے۔ ویاہ اک اجیہی سماجک سنسکرتک سنستھا ہے جہڑی عورت مرد نوں سماجک نیماں ادھین کام سنتشٹی دی پروانگی وی دندی ہے اتے منکھ ویکتی تو دے جیوک منووگیانک، ادھیاتمک اتے نیتک وکاس دیاں لوڑاں پوریاں کردی ہوئی پریوار وچّ ویکتی دے سانسکرتک سماجک اتے آرتھک ادھیکاراں دا نردھارن کردیاں اسدی ذمہ واری وی نسچت کردی ہے۔ اس سنستھا راہیں ہی منکھ ماں، پیو، دھی بھین، بھرا تے پتّ آدی دے رشتے وچّ بوجھدا ہویا سماج وچّ ستکارت ستھان پراپت کردا ہے۔ ویاہ سنستھا دو پریوار نوں اجیہے روپ وچّ بنّ دندی ہے، جس دوارا اوہ اک دوجے نال سہائک دا کم کردے ہن۔ ویکتی دے سماجیکرن لئی ویاہ دی رسم بہت ضروری ہے۔

ویاہ دی پریبھاشالکھو

ایڈورڈ ویسٹر مارک انوسار ‘ویاہ اک جاں اک توں ودھ مرداں اتے عورتاں وچّ ستھاپت سمبنندھت ہے، جسنوں قانون جا جات دی پروانگی پرپات ہندی ہے، جس وچّ ویاہ نال سمبندھت دوہاں پکھاں اتے اوہناں دی پیدا ہون والی سنتان دے ادھیکار تے کرتوّ جڑے ہندے ہن۔ ویاہ منکھی نیتکتا اتے دیش دی طاقت دا سوما ہے۔

ہندواں وچّ پرچلت رہِ چکے/اج تک پرچلت ویاہ ڈھنگ
اثر/اکا/مل چکائی ویاہ
وٹے سٹے دا ویاہ
گھر جوائی ویاہ
پیار ویاہ
پنّ دا ویاہ
ہندواں وچّ پرچلت رہِ چکے ڈھنگ
ادھالا، اپہرن ویاہ
ازامئشی پرکھ ویاہ
کرت دوارا ویاہ
پرجاپتِ ویاہ
پرتاوی ویاہ

پنجاب وچّ ویاہ دیاں وبھنّ ونگیاں ملدیاں ہن۔ ایہہ وبھنّ ونگیاں توں ایہہ سدھ ہندا ہے کہ پنجابی سبھیاچار دی پرمپرا، گوانڈھی سبھیاچار توں وکھری ہے۔

پنّ دا ویاہ
وٹا سٹہ

"کریوا

سر دھرنا جاں چادر پاؤنی

اجوکا ویاہ پربندھلکھو

پرکرتی وچّ سبھ کجھ پرورتنشیل ہے۔سمیستھان دے سندربھ وچّ پرسیتھتیاں دے بدلن کرکے سماج وچّ پروارتن آؤنا سمبھاوک ہے اج سکھیا اتے استری دی آزدی کرکے لوکاں دا ویاہ پرتی نظریہ بدل گیا ہے۔ آدھونک وچارا آواجائی اتے اتی آدھونک سنچار سادھناں نے اک سماج دا ہور سماجا نال سمپرک جوڑ دتا ہے۔ ویاہ سنبندھی سماجک روکاں کمزور پے گئیاں ہن۔ پچھلے سمیں دوران ویاہ دھارمک اتے پوتر سنسکار سمجھیا جاندا سی۔ اج کلّ ویاہ سماجک سمجھوتہ ہے۔

جاتلکھو

پہلا منڈے کڑی دی جنم کنڈلی ملا کے جات/گوت پرکھ کے شبھ تکھّ ہو دن دا دھیان رکھکے ویاہ کیتے جاندے ہن۔ ہن منڈے-کڑی دی لیاقت پڑھائی سہپن، عمر تے گن آدی دھیان وچّ رکھکے کیتا جاندا ہے۔ ماتا-پتا دا رول ودھ گیا ہے۔ استریاں دی آرتھک سنتترتا نوں اوہناں دا ویاہ پرتی درشٹیگکون بدل دتا ہے۔

میرج بیورولکھو

اج کلھ برہامنا دی لوڑ نہیں ہے شہراں وچّ رشتے کراؤن دا کارج تھاں-تھاں کھلے میرج سیٹراں، اخباراں اتے رسالیاں نے سابھ لیا۔ ودیا دے پاسار، پچھمی پربھاو آزاد سوچ اتے آزاد خیالاں کارن رہا ہے۔ ماپیا دے فیصلے اس کارج لئی تقریباً مہر دا روپ دھارن کردے جا رہے ہن۔

رسماں دا ورودھلکھو

پرکرتی دے ورودھ وچّ اج دا منکھ اپنے آپ نوں اکلا اتے اسرکھئت مہسوسہ نہیں کردا ہے۔اس لئی رسماں دا روپ بھوتک سیکولر ہندا جا رہا ہے ہر کھیتر وچّ آ رہی پرگتی رسم رواج نوں بھرم درسا کے اوہناں نوں منن توں انکار کیتا جا رہا ہے۔ وگیانک طور تے کئی رسم رواج منکھ نوں نویاں پرستھتیاں نال ججھن لئی تیار کردے ہن۔

مہنگئیلکھو

ویاہ توں پہلاں شگن کرن سمیں وتوں پروکھے ہو کے مہنگیاں توں مہنگیاں سگاتاں دین جا رواج پیندا جا رہا۔ منڈے نوں مندری کڑھا پایا جاندا ہے۔ مٹھیائی دے ڈبے دتے جاندے ہن۔ رشتے داراں نوں گنڈھا پھیرن دی تھاں مٹھیائی دتی جاندی ہے۔ روپئے کیش دین دا رواج ودھ گیا ہے ویاہ تے وادھو پیسہ خرچ کیتا جادا ہیے۔

ویاہ سنبندھی رسم رواجلکھو

پنجابی ویاہ اک بہت وسترت اتے جٹل پرکریا ہے۔ ایہہ پرکریا سمیں انوسار بہت وڈے سمیں اپھر فیلی ہندی ہے۔ روکے جاں ٹھاکے توں لے کے کڑی نوں چونکے چلھے چڑھاؤن تک ایہہ چلدی رہندی ہے۔ اس دوران بہت ساریاں چھوٹیاں وڈیاں رسماں ہندیاں ہن جنہاں راہی ویاہ دی سنستھا دی سماجک ستھاپنا ہندی ہے۔ مکھ طور 'تے ہیٹھ لکھیاں رسماں کیتیاں جاندیاں ہن باوے پنجاب دے وکھو وکھ علاقیاں وچّ ایہناں دے نبھاؤن وچّ وی تھؤڑھا بہت امتر آ جاندا ہے اتے کئی رسماں کسے خاص کھیتر وچّ تاں کیتیاں جاندیاں ہن پر دوسرے کھیتراں وچّ نہیں۔

'روکا، ٹھاکا، شگن تے منگنالکھو

روکا، ٹھاکا، شگن تے منگنا لگبھگ اکو قسم دے ناں ہن۔ اس وچّ لڑکے دے گھر والے لڑکی دے گھر جا کے اسنوں شگن تے ہور سامان دے کے آؤندے ہن۔ پھر چھوارا لاؤن دی رسم نبھائی جاندی ہے۔ اس وچّ لڑکی دا پتا لڑکے دے ہتھ تے سوا روپیہ دھردا ہے تے سکا میوہ اسدی جھولی وچّ پاؤندا ہے۔”[2] ویاہ سمیں منڈے والے گھر ‘گھوڑیاں’ اتے کڑی دے گھر ‘سہاگ’ گائے جاندے ہن۔

جنڈی کٹنالکھو

جنڈی کٹنا اک ہور رسم ہندی ہے۔ ‘جنڈی کٹنا’ اوہناں قدرتی آفتاں دے صفایا کرن دا پرتیکاتمک پرگٹاوا ہے جہڑیاں لاڑے دے راہ وچّ رکاوٹ بندیاں ہن۔ اہہ ورتارے مرد دی شکتی دے پرگٹاوے دے روپ وچّ اپنی ہوند رکھدے ہن۔”[3] ویاہ والے دن سبھ توں پہلاں نائی دھوئی دی رسم کیتی جاندی ہے۔ نائی دھوئی ویلے منڈے، کڑی نوں وٹنا ملیا جاندا ہے اتے بعد وچّ مامے ولوں شگن دے کے چونکی توں اتاریا جاندا ہے۔

سہرے بنھائیلکھو

سہرے بنھائی دی رسم اہم ہندی ہے۔ لڑکے دی بھین ولوں اپنے بھرا دے سر سہرے بنھے جاندے ہن اتے بھابیاں ولوں سرمہ پایا جاندا ہے۔ بدلے وچّ لاڑے ولوں شگن دتا جاندا ہے۔[4]

برات جان تو پہلا جدو لاڑے دے اسدیاں بھیناں سیہرے بندیاں ہن تاں نال دی نال گانے وی گائے جادے ہن آٹے سرمہ پوائی ویلے وی گانے گائے جاندے ہن |

پنجابی لوکدھارا وچّلکھو

<poem>

تیرا لکھاں دا چیرا وے ، سیہرے دی چمک بڑی، بڑی وے بھیناں دے ویریاں، تیرے سیہرے دی چمک بڑی وے .........

پہلی سلائی دیوراں،رس بھری، کوئی دوجی گلّ انار، تیجی سلائی تاں پاواں، جے موہراں دیوے،وے جیون جوگیا چار،

گھوڑیلکھو

گھوڑی چڑاؤن دی رسم اہم ہندی ہے۔ پنڈ وچّ ویاہ والے دن جنجھ ترن توں پہلاں گھوڑی پھیرن دا رواج ہے۔ گھوڑی توں اترن سمیں اوہ بھین نوں واگ پھڑائی وجوں روپئے دندا ہے اتے پھر بارات نوں وداع کیتا جاندا ہے۔ پھر ملنی دی رسم کیتی جاندی ہے۔ ملنی ڈھکاء ویلے دی رسم ہے۔ اس وچّ لڑکے دے سنبندھی کڑی دے سنبندھیاں نال ملدے ہن۔

پنجابی لوکدھارا وچّلکھو

<poem>

وے توں کہڑا ویرا، گھوڑا بھجائی جاندا ......... نی مے راجا بھینے،بنو ویاہون جاندا،.....

وے توں کہڑا ویرا،گھوڑا بھجائی جاندا .... نی مے رام بھینے،بھابو ویاہون جاندا ....

آنند کارجلکھو

آنند کارج دی رسم بہت ہی مہتوپورن ہندی ہے۔ اس رسم وچّ ‘لاواں’ گرو گرنتھ صاحب دی حاضری وچّ ور، کنیا اتے دوواں دھراں دی موجودگی وچّ ہندیاں ہن۔ شبد دا گائن کرکے لاڑا-لاڑی نوں سچجی گرہستھی جیون جار سکھاؤن دا اپدیش دتا جاندا ہے۔”[5] ڈولی تورن سمیں کڑی نوں پھر سنواریا شنگاریا جاندا ہے۔ لاڑے دی سسّ جوائی نوں شگن دندی ہے تے اسدا منہ مٹھا کراؤندی ہے تے پھر کڑی نوں وداع کیتا جاندا ہے۔

پانی وارنالکھو

پانی وارن دی رسم اہم ہندی ہے۔ ماں ولوں جوڑی دے سر اتوں گڑوی والا مٹھا پانی ستّ واری وار کے پیتا جاندا ہے، جے ہر وار ماں پانی پی لوے تاں نویں وہوٹی دا سارا پیار سسّ نال پے جاندا ہے۔ اس توں بعد پیالے دی رسم نبھائی جاندی ہے، سسّ ولوں دیسی گھیؤ وچّ کھنڈ رلا کے نونہہ دے منہ وچّ ستّ برکیاں پائیاں جاندیاں ہن۔”[6]

ہور رسماںلکھو

جنج بنھنا، جنج چھڈاؤنی، سٹھنیاں دینیاں، پتل دینی، جتی چکنا، چھند سننے، کھٹّ وکھاؤنی، سسّ دے جلیب، سسّ دے لڈو، ڈولی تورنا، نین دی مانتا، در چکوائی، تیل چونا، پانی وارنا، پیالہ دینا، برکیاں دینا، تھالیاں وچھاؤنیاں، جاگو کڈھنی، چھجّ بھننا، گدھا پاؤنا، گھنڈ کڈھنا، گھنڈ اتارنا، منہ وکھائی، پڑی پاؤنا، صندوق کھلھوائی، چھٹیاں کھیڈنا، جٹھیریاں دے متھا ٹیکنا، بیری پوجا، چھنا کھیڈنا، پروسا دینا، وٹنا ملنا، نؤندا پاؤنا، چولی چھکنا، مہندی لاؤنی، چپنیاں بھننا، سرمہ پاؤنا، سگی پھلّ گندنے، گئی رات تک سہاگ، گھوڑیاں گاؤنا، گانا کھیڈنا، کوٹھی جھاڑ، ساہے بنھنا، گانا بنھنا، بھیلی دینا، گٹھا دینا، میچا بھیجنا، وری بناؤنا، توی بنھنا، دالاں چگنیاں، چکیاں لاؤنیاں، مائیاں، دودھ اکٹھا کرنا، کڑاہی چاڑھنا، منجے-بسترے اکٹھے کرکے، بھانڈیاں دی ویل لیاؤنی آدی اجہیاں رسماں سن۔ سٹھنیاں وچّ کڑم-کڑمنی، لاڑا-لاڑی دی بھین، جیجا، بھائی ، تائی، تایا، چاچیاں ، چاچے، بھوآ، پھپھڑ، مامے، مامیاں، ماسیاں، ماسڑ تے برات وچّ آئے براتیاں دے بارے اجہیاں سٹھنیاں دتیاں جاندیاں سن۔

جنج کھولھنیلکھو

“کڑی دے ویاہ دے سمیں اک رسم جس وچّ ویاہلی کڑی دیاں سہیلیاں گیت گا کے برات نوں ورتائی روٹی کھان توں ورج دندیاں ہن ۔ جس نوں جنج بنھنا کہندے ہن ۔” جنج بنھن دا رواج پرانے سمیاں وچّ عامَ پرچلت رہا ہے ۔ عامَ کر کے پہلاں ویاہ کئی دناں تکّ چلدے سن تے ہر روز نویاں ریتاں نبھائیاں جاندیاں سن جنہاں وچوں جنج بنھنا وی اک ریت رہی ہے ۔ “جنج بنھن دا رواج پنجابی سماج وچّ عامَ رہا ہے، اسنوں پتل وی کیہا جاندا رہا ہے ۔ پتل اک طرحاں دا کاوَ روپ ہندا ہے ۔ دھی والی دھر دی کوئی چتر عورت جنج بنھ دندی سی ۔ پھر کوئی وی ویکتی جنج چھڈاؤن توں بناں روٹی نہیں سی کھا سکدا ۔ جنج نہ چھڈا سکنی بہت وڈی نموشی ہندی سی ۔” جنج بنھن دی ریت کڑی والیاں تے براتیاں وچکار اک تکرار سی جس وچّ کورڑا چھند تے دوہرا گا کے جنج بنہی تے چھڈائی جاندی سی ۔ اس سمیں ہور وی نکے موٹے ہاسے ٹھٹھے ہندے سن ۔ کڑیاں براتیاں نوں گیت گا کے نہورے ماردیاں سن تے براتی وی مذاق اڈا کے کڑیاں دا مذاق اڈاندے سن ۔ ڈاکٹر. سوہندر سنگھ ونجارا بیدی لکھدے ہن کہ “ جدوں تک جنج بنہی رہے کوئی وی جاننجی روٹی نہیں سی کھاندا ، پر کوئی جاننجی گبھرو کجھ تکاں بول کے جنج کھولدا ہے ۔ ایہہ ریت کسے آدم ریت دی رہند ہے ۔ جنج ویلے اس طرحاں دیاں تکاں اچاریاں جاندیاں ہن :

لے کے نام گوپال دا بنھاں جنج میں آپ ،

کھولے بناں جے کھاؤگے کھانا دیؤُ سراپ ،

تلسی پوجن میں چلی سٹھّ سہیلیاں نال ،

جاننجیؤ تہانوں بنھ دتا بنھ تے تھوڈے تھال ،

پپلاں دے پتّ بنھاں جاننجیؤ تہاڈے ہتھ بنھاں ،

بنھاں ساری جنج جی ۔

ہن کیوں نی بولدے ، منہ ہو گئے بند جی ،

ککراں دے ٹاہن بنھاں ، جاننجیاں دے کھان بنھاں ،

بنھاں ساری جنج جی ، ہن کیوں نی --------۔

“اس طرحاں تکاں اچار کے جنج بنھ دتی جاندی ہے تے جاننجیاں لئی روٹی تے پکوان کھانے ورجت ہو جاندے ہن ۔ ” “ پر کی وار کویشر قسم دا شخص منہ تور جواب دین لئی کھاڑے وچّ ڈٹ کھلوندا سی ۔ اوہ تھالی وچّ سارے پکوان جو پروسے ہندے سن پا کے اتے رومال نال ڈھک کھانے دی آرتی کردا جنج نوں چھڈاؤنا شروع کر دندا سی ۔ ”

ایشور ردھے دھیائے کے ، گنگا-جلی اٹھائے ،

بدی کھولھاں جنج میں ، آدی گنیش منائے ،

کھلے جاننجی بیٹھ کے ، کھلاں شکل سریر ،

کھلھ گئیاں سبھ تھالیاں ، کھل گیا جے نیر ،

برفی پیڑا امرتی ، کھلے چول کڑھا ،

پوڑی تازی کھل گئی ، کھلا زرد پلاء ،

روٹی کھاؤ پریم سے ، کھلے اسیں تمام ،

سچے ایشور ساڈڑے ، عامَ سوارے کام ۔

“جنج کھولن سمیں کئی ہور طرحاں دیاں ہاسے ٹھٹھے دیاں تکاں وی اچاردا ہے ۔ کڑیاں دا مخول وی اڈاندا ہے ۔ کئی وار اوہ اپنا بھوجن چھڈاندا ہویا ، کڑیاں دے روپ نوں بنھ دیندا ہے ۔ ”

چھٹے پرشاد اتے تھال تھالیاں ،

بنھاں دوویں ناراں گوریاں تے کالیاں ،

چھٹّ گئے لڈو مٹھیائی کلّ جی ،

بنھاں تیرا روپ جو پری دے طول نی ،

سن لے گوریئے لگا کے کنّ نی ،

چھٹّ گئی جنج تینوں دتا بنھ نی ۔

اس طرحاں کڑم پروسی روٹی وچوں کوآری روٹی تھال وچّ کڈھ کے کڑیاں ولّ بھیج دندا ہے تے روٹی کھانی شروع ہو جاندی ہے ۔ کئی وار جنج چھڈاؤن والے ویکتی نوں بٹھا دتا جاندا سی کہ ایہہ کڑیاں دا رام رولا ہے روٹی کھاؤ ۔ جدوں جنج روٹی کھان لگدی تاں کڑیاں گاؤن چھیڑ دندیاں ۔ کوآری روٹی سہرے ولوں اپنی نونہہ نوں بھاوَ ویاہ والی کڑی لئی بھیجی جاندی ہور وی منڈے دے پنڈوں ویاہیاں کڑیاں نوں پتل بھیجی جاندی ہے ۔ سانجھ پرگٹائی جاندی ہے ۔

تینوں جنج چھڈاؤنی نہ آئی ،

کچا ہندا بہہ وے گیا ،

تینوں بھیناں دی وی نہ آئی ،

بدھی روٹی کھا وے گیا ۔

ایہہ ریت کسے آدم بھرم ، وچار تے منوت دی رہند جاپدی ہے ۔ پراچین کال وچّ ویاہ سمیں جدوں جاننجی پرشاد چھکن لئی بھیٹھدے سن تاں دشمن قبیلے کھان دے پدارتھاں نوں منتراں نال بنھ دندے سن تے جدوں تر جاننجیاں دے نال آئے چیلے اتھوا ساؤری منتر پڑھ کے کھان دے پدارتھاں نوں ٹونے توں مکت نہیں سن کر لیندے ادوں تک اوہ کھانا ورجت ہندا سی ۔ پوٹھوہاری وچّ اس ریت نوں ‘منداونی’ کہندے ہن ۔

ویاہ دیاں رسماں دی سارتھکتالکھو

ویاہ وچّ نبھاؤن والیاں ایہہ ساریاں رسماں دا عامَ جیون وچّ بہت وڈا ستھان ہے ایہہ ساریاں رسماں نوں نبھاؤن پچھے انیکاں ہی سبھیاچارک اتے سماجک کارن ہندے ہن۔ ویاہ دیاں رسماں راہیں منکھی رشتیاں دی آپسی سانجھ نوں پچھانیا جاندا ہے جو کہ منکھی جیون دی بنیاد دے ہن۔
“ویاہ نال سنبندھت رسماں دی پورتی ودھیرے کرکے سماجک قدراں دی پورتی ہتّ کیتی جاندی ہے جدوں کہ جنم اتے موت نال سنبندھت رسماں وچّ دیوی-شکتیاں دی ہوند اکثر شامل ہن۔ ویاہ سمیں دیا رسماں دا مکھ ٹیچا ویاہ سنبندھاں نوں سکھاواں تے منورنجن بھرپور بناؤنا تے سنتان اتپادن کرنا ہندا ہے۔”[7]
پر اجوکے سمیں وچّ ویاہ دیاں ایہناں رسماں نوں نبھاؤن دی پرمپرا ہولی-ہولی گھٹدی جا رہی ہے۔ ایہناں نوں سنبھالن اتے اگے تورن لئی لوڑیندے اپرالے کرن دی لوڑ ہے۔

پنجابی ویاہ پربندھ وچّ آئے پرورتنلکھو

ویاہ پربندھ اک اجیہا پربندھ ہے جس وچّ بہت ساریاں رہُ-ریتاں شامل ہندیاں ہن۔ جو ویاہ دے نیپرے چڑھن توں بعد تکّ وی نبھائیاں جاندیا ہن۔ پر اجوکا سماں 21ویں صدی تے گلوبلائیجیشن دا ہے جس دے پربھاو صدقہ اس وچّ ہن تکّ بہت ساریاں تبدلیاں واپردیاں دکھائی دے رہیاں ہن۔ نرنتر پرورتن پرکرتی دا اٹلّ نیم ہے۔ ایہہ نیم منکھی سماج تے وی پورا ڈھکدا ہے۔ “رسم رواج سماجک اتے بھائیچارک کارج نال سنبندھت ہندے ہن۔ پرکرتی دے ورودھ وچّ اج دا منکھ اپنے آپ نوں اکلا اتے اسرکھئت محسوس نہیں کردا اس لئی رسم-رواجاں دا روپ رہِ کے سیکولر ہندا جا رہا ہے۔ اج پرانے رسم-رواجاں نوں وہم-بھرم درسا کے اوہناں نوں منن توں انکار کیتا جا رہا ہے۔ اج سکھیا دے پربھاو اتے استری دی آزادی کرکے لوکاں دا ویاہ پرتی نظریہ بدل گیا ہے۔"[8]

‘جس طرحاں اج ویاہ لئی نائی رشتہ نہیں لبھدا کئی وار آپسی سہیوگ نال ملدے ہی ویاہ تہہ کر لئے جاندے ہن۔ گوت چھڈن دا رواج وی گھٹدا جا رہا ہے۔ پنجاب وچّ ویاہ سنبندھی سماجک روکاں سن اوہ کمزور پے گئیاں ہن۔ ریتاں-رسماں نیماں تے لوکگیتاں وچّ وی بدلہ توں آیا ہے۔ پنجاب وچّ ویاہ منڈے-کڑی دی جنم کنڈلی ملا کے جات/گوت پرکھ کے جائداد شبھ دن دا دھیان رکھ کے کیتے جاندے رہے ہن۔ پر اجکلّ زیادہ تر لوک منڈے کڑی دی ویاپک پڑھائی سہپن عمر اتے گن آدی پکھاں نوں دھیان وچّ رکھ کے اپنے بچیاں دے ویاہ کرن لگّ پئے ہن۔` “کجھ دہاکے پہلاں ماپے اپنی اولاد دا ویاہ نائی جاں بامن دوارا پئی دسّ مطابق کر دندے ہن۔ نتیجے وجوں نہ تاں نائیاں دوارا کیتے، بہتے رشتے ملدے ہن تے نہ ہی اوہناں سنبندھی گیت گائے جاندے ہن جویں : “نائیا تے بچے مرن بامن دی جڑ جا۔ پنج دریا دا چھوکرا دتا جھولی پا۔"[9]

‘سمیں دے پرورتن کارن نائی دا کارج ہن ختم ہو گیا ہے۔ پوروَ آدھونکتا کال وچّ کڑی اتے منڈے دے ویاہ سنبندھی رائے نہیں سی لئی جاندی پر اج ستھتی بالکل وکھری ہے دوویں اک دوجے نوں جان سکدے ہن کیونکہ ساری عمر اوہناں نے اکٹھیاں بتاؤنی ہندی ہے۔ آواجائی دے سادھناں دے وکست ہون توں پہلاں کڑی دا ویاہ بہتی دور نہیں سی کیتا جاندا نہ ہی اس پنڈ وچّ کیتا جاندا سی جتھوں دی اوہ پہلاں رہن والی ہندی سی۔ پر ہن اس گلّ دی پرواہ نہ کردیاں گلی-محلے وچّ وی ویاہ کر دتے جاندے ہن۔ دوجے پاسے پرواس وچّ کینیڈا، امریکہ، انگلینڈ، آسٹریا آدی یورپی دیشاں وچّ ویاہ کرن توں گریز نہیں کردے سگوں چاء نال کردے ہن۔` “ویاہ توں پہلاں شگن کرن سمیں وچوں پروکھے ہو کے مہنگیاں سوغاتاں دے رواج پیندے جا رہے ہن۔ سوغاتاں دین اپرنت منڈے نوں مندری، کڑا وی پایا جان لگّ پیا ہے۔ اس رسم دی پورتی جتھے پہلاں گوڑ دی روڑی نال کیتی جاندی سی اتھے ہن مٹھیائی ونڈی جاندی۔ ویاہ دی سوچنا گھر وچّ جاں سدا پتر دین لئی گنڈھا پھیرن دا رواج ختم ہو گیا ہے اتے بھیلی دین دا رواج گھٹّ رہا ہے۔ اج گوڑ دی بھیلی دی تھاں مٹھیائی نے لے لئی ہے۔ مشینی یگ دی آمد توں پہلا ویاہ دا کارج صحیح ڈھنگ نال نیپرے چاڑھن لئی کنک پیہنی، دانہ پیہنا، بیسن بناؤنا، گوٹے لاؤنا، قصیدے کڈھنے آدی سبھ کارج گھراں وچّ ہی کیتے جاندے ہن پر اج ایہہ کارج مشینی چکیاں کردیاں ہن ویاہ سنبندھی رسماں اتے اوہناں نال جڑے لوک گیت اپنے فلسفے دا سنچار کردے آ رہے ہن۔ ویاہ دے موقعے تے نبھائیاں جاندیاں رسماں اتے اوہناں نال سنبندھت لوک گیت ڈھکواں موقع میل سرجدے ہوئے واتاورن نں سجیو بنا دندے ہن۔"[10]

“ویاہ سنبندھی رہُ-ریتاں اتے رسم وچّ اک اہم رسم نانکا ہندا ہے۔ نانک چھکّ کنیاں دے داج دا اہم حصہ ہے جہڑا کہ اسدے نانکیاں ولوں دتا جاندا ہے۔ اس لئی نویں پریوار دا گھر وساؤن دی لوڑ دیاں مڈھلیاں وستاں منجے، بھانڈے، کپڑے آدی رل-مل کے اکٹھے کیتے جاندے سن۔ بھاویں پرانے سمیں وچّ مجھاں-گاواں جاں اونٹھ، گھوڑے آدی وی دندے رہے ہن پر اجکلّ اسدا رواج نہیں رہا۔"[11]

پر اجکل اسدی جگہ موٹراں-گڈیاں نے لے لئی ہے ویاہ وچّ گڈیاں دین دا رواج چل پیا ہے۔ کڑیاں اپنے پسند دا سامان خریدن لگّ پئیاں ہن۔ اوہ نانکیاں والا چوڑا پہلی ہی اپنی پسند دا بنا لیندی ہے۔ پہلاں نانکیاں دا کئی دن پہلاں آؤن دا رواج پرچلت سی۔ پر اج آپو-اپنے دیشاں توں وہل نہ ہون کارن نانکے ویاہ سمیں آؤن لگّ پئے ہن۔"[12]

‘اجکلّ مہندی لاؤن دا کارج بیوٹی-پارلراں تے نبھایا جاندا ہے اس سنبندھی گائے جان والے گیتاں دا رجھان گھٹّ رہا ہے۔ اج توں دو دہاکے پہلاں جنجھ چڑھن توں پہلاں نائی جاں نائن ولوں منڈے-کڑی نوں اسنان کروایا جاندا سی۔ وٹنا ملدے ہوئے انیکاں رہُ-ریتاں دی پالنا کیتی جاندی سی۔ اج ویاہ دی رسم اک دن وچّ ہی نیپرے چڑھ جاندی ہے۔ پر کجھ دہاکے پہلاں برات منڈے دے سہرے دو راتاں رہندی۔ پہلاں ویاہ پنڈ وچّ قناتاں لا کے کیتے جاندے سن جاں دھرم شالہ وچّ برات دے رہن دا انتظام کیتا جاندا سی۔ اس سمیں دوپیہرے جنجھ چڑدی سی جسدا ذکر لوکگیتاں وچّ آؤندا ہے : :ہتھ کنگنا مکھ موہڑا۔ :چھولے بازو بند :سکھر دوپیہرے جنجھ چڑھیا :تیرا چو چو پیندا :اے ویرنا میریا اے رنگ۔ پر اجکلّ جنجھ گڈیاں کاراں جاں بساں وچّ جان لگی ہے کئی تھائیں ویاہ میرج پیلیساں وچّ ہندے ہن۔ جنجھ دوروں آؤن کرکے سویرے ہی چڑدی تے شام تکّ اپنے گھر واپس مڑ پیندی ہے۔ برات وداع ہون اپرنت چھجّ توڑن دی رسم کیتی جاندی سی اس رسم دوران سٹھنیاں دین اتے سوانگ کرن دا دور وی ہن گھٹّ گیا۔ مووی بناؤن لئی بس تھوڑا جیہا شگن کر لتا جاندا ہے۔` “اج دے دور وچّ ملنیاں دی گنتی ودھ گئی ہے، اس لئی کڑی والیاں دا خرچ ودھن لگّ پیا ہے۔ اجکلّ ریبن کٹن سمیں دوویں دھر سٹھنیاں دین دی بجائ عطر دا چھڑکاء دا منو فعال کرن لگّ پئے ہن۔ پہلا پھیریاں دوران کڑی ولوں دوسڑا لیا جاندا ہے۔ ویاہ منڈپ بیٹھی کڑی دے اپر کھدر دا چڑیاں دا چوپ دتا جاندا سی۔ پہلاں سمیں وچّ جنجھ نوں بنیاں جاندا سی۔ دو کو دہاکے پہلاں لاڑا سالیاں نوں سوغات دین لئی چاندی دے چھلے لیاؤندا سی۔ پر اج چھلے دی جگہ کلیچڑیاں وی پائیاں جاندیاں ہن۔"[13]

اجکلّ سبھ کجھ بدل رہا ہے۔ کڑی نوں بازاروں تیار کیتی پوشاک پوائی جاندی ہے۔ سارا سامان بازاروں جان کرکے ویاہ دے بہت گیت آلوپ ہندے جا رہے ہن۔ پہلاں ڈولی نوں قہار چھڈّ کے آؤندے سن۔ ڈولی بسّ وچّ لیاندی جان لگّ پئی ہے۔ پر ہن مہنگی توں مہنگی گڈی جاں کئی تھاں ہوائی جہاز وچّ ڈولی آؤن دیاں گلاں وی سنیدیاں ہن۔ ڈولی کسے وچّ وی آوے پر گیت ڈولی سنبندھی ہی گائے جاندے ہن۔ “انونڈے پنجاب دے لوک گیت ہندو مسلمان اتے اس عیسائی سارے فرقیاں دی سانجھی سمپتی رہے ہن۔ پر بھاویں ایہناں فرقیاں وچّ ویاہ سنبندھی کجھ رسماں وکھو-وکھریاں پر گھوڑیاں سہاگ سٹھنیاں اتے چھند آدی لوک گیت سبھ فرقیاں وچّ اکو جہے ہن۔ مشینی دور توں پہلاں ریتاں اتے گیتاں دا دور کئی دن پہلاں شروع ہو جاندا سی۔ پچھمی سبھیتا تے پربھاو صدقہ پنجابیاں دے پوشاک وچّ وی ڈھیر انتر آیا ہے۔

:اجکلّ دیاں کڑیاں فیشن دار :میری ماں طوبیٰ طوبیٰ :ساڑی نہ پاؤندیا سوٹ نہ پاؤندیاں :پینٹ سجاؤندیاں منڈیاں نال۔ “اج جتھے لوک گیت گائے نہیں گائک بلائے جاندے ہن۔ پرورتن نال خود نئیاں دھناں بناؤن والے کلاکاراں ولوں لوکگیتاں نں کلاسیکل چھوہ پردان کیتا جاندا ہی ہے۔"[13]

اس طرحاں اج لوکگیتاں دی جگہ ڈی.جے. سسٹم نے لے لئی ہے۔ جو پنجابیت نوں چھکے تے ٹنگدے ہونے لچرتا سنبندھی گیت وی اچی-اچی دھنا وچّ بجائے جاندے ہن۔ لوک اپنے من پسند دا پہراوا پاؤندے ہن۔ انگریزاں نے کئی ورھے راج کیتا۔ پنجابی سبھیاچار تے کئی پکھوں اوہناں دا پربھاو پیا ہے۔ سکھیا دے پربھاو ادھین جاں بدلدے دور نال ٹاٹاں پلڑا، تپڑاں تے بیٹھ کے کھان دے رواج دی جگہ ہن پنجابیاں نے کرسیا میزاں اتے بیٹھ کے کھانا کھان دا پربھاو قبولیا ہے۔ کھان-پین دا پربندھ وی کجھ وکھرے قسم دا ہون لگیا ہے۔ جو گھریلو نالوں بازارو زیادہ۔ ویاہ میرج پیلیساں وچّ ہون لگے ہن۔ اس نال ہن ساریاں رسماں ختم ہو رہیاں ہن۔ سمیں دی لوڑ مطابق آئے ایہناں پرورتناں نوں تلانجلی دے کے ویاہ دیاں رسماں وی بہگت نوں سنکھیپتا کیتا ہے پر پھر وی لوڑ توں ودھ خرچہ ودھیا ہے۔ اس طرحاں پنجابی ویاہ دیاں رسماں وچّ سمیں دور نال چلدے-چلدے تبدیلیاں آئیاں ہن۔

ہور ویکھولکھو

کتاب حوالہلکھو

  1. ڈاکٹر. راجنوت کور پنجابی، پانی وار بنے دیئے مائی، 16 پنہ 17،19،26 توں 29
  2. بھپندر سنگھ خیرا، لوکدھار تے سبھیاچار، 219 توں220
  3. بلویر سنگھ پونی، پنجابی سبھیاچار سدھانت تے وہار، 65 توں 67 پنہ

حوالےلکھو

  1. ڈاکٹر. جیت سنگھ جوشی، سبھیاچارک اتے لوکدھارا دے مول سروکار، تیجندربیر سنگھ، لاہور بکّ شاپ، 2- لاجپت رائے مارکٹ، نیڑے سوسائٹی سنیما، لدھیانہ، پنہ-340
  2. اوہی، پنہ-340
  3. اوہی، پنہ-342
  4. ڈاکٹر. راجونت کور پنجابی، پانی وار بنھے دیئے مائی، لوک گیت پرکاشن، سیکٹر-34اے، چنڈی گڑھ، پنے 64-65
  5. ڈاکٹر. راجونت کور پنجابی، پانی وار بنھے دیئے مائی، لوک گیت پرکاشن، سیکٹر-34اے، چنڈی گڑھ، پنہ 65
  6. ڈاکٹر. جیت سنگھ جوشی، سبھیاچارک اتے لوکدھارا دے مول سروکار، تیجندربیر سنگھ، لاہور بکّ شاپ، 2- لاجپت رائے مارکٹ، نیڑے سوسائٹی سنیما، لدھیانہ، پنہ-344
  7. ڈاکٹر. جیت سنگھ جوشی، سبھیاچارک اتے لوکدھارا دے مول سروکار، تیجندربیر سنگھ، لاہور بکّ شاپ، 2- لاجپت رائے مارکٹ، نیڑے سوسائٹی سنیما، لدھیانہ، پنہ-345
  8. راجونت کور پنجابی (ڈاکٹر.)، پنجابی ویاہ وچّ آئے پرورتن، (میرا رنگلا پنجاب 2005) پنجابی لوک جیون، لوک گیت پرکاشن، چنڈی گڑھ، پنہ 106
  9. راجونت کور پنجابی (ڈاکٹر.)، پنجابی ویاہ وچّ آئے پرورتن، (میرا رنگلا پنجاب 2005) پنجابی لوک جیون، لوک گیت پرکاشن، چنڈی گڑھ، پنہ 107
  10. راجونت کور پنجابی (ڈاکٹر.)، پنجابی ویاہ وچّ آئے پرورتن، (میرا رنگلا پنجاب 2005) پنجابی لوک جیون، لوک گیت پرکاشن، چنڈی گڑھ، پنہ 110
  11. راجونت کور پنجابی (ڈاکٹر.)، پنجابی ویاہ وچّ آئے پرورتن، (میرا رنگلا پنجاب 2005) پنجابی لوک جیون، لوک گیت پرکاشن، چنڈی گڑھ، پنہ 111
  12. راجونت کور پنجابی (ڈاکٹر.)، پنجابی ویاہ وچّ آئے پرورتن، (میرا رنگلا پنجاب 2005) پنجابی لوک جیون، لوک گیت پرکاشن، چنڈی گڑھ، پنہ 113
  13. 13.0 13.1 راجونت کور پنجابی (ڈاکٹر.)، پنجابی ویاہ وچّ آئے پرورتن، (میرا رنگلا پنجاب 2005) پنجابی لوک جیون، لوک گیت پرکاشن، چنڈی گڑھ، پنہ 117
  1. ہرکیش سنگھ کہل ، پنجابی ورثہ کوش ، یونیسٹار بکس ، پنہ 442-43 ۔
  2. جیت سنگھ جوشی ، سبھیاچار تے لوک-دھارا ، وارث شاہ فاؤنڈیشن ، امرتسر ۔
  3. ڈاکٹر. سوہندر سنگھ بیدی ، جلد چھیویں ، پنجابی لوک-دھارا وشو کوش ، نیشنل بکّ شاپ ، چاندنی چونک دلی ۔
  4. اوہی ۔
  5. جیت سنگھ جوشی ، سبھیاچار تے لوک-دھارا ، وارث شاہ فاؤنڈیشن ، امرتسر ،2006 ۔
  6. ڈاکٹر. سوہندر سنگھ بیدی ، جلد چھیویں ، پنجابی لوک-دھارا وشو کوش ، نیشنل بکّ شاپ ، چاندنی چونک دلی ۔
  7. ڈاکٹر. سوہندر سنگھ بیدی ، جلد چھیویں ، پنجابی لوک-دھارا وشو کوش ، نیشنل بکّ شاپ ، چاندنی چونک دلی ۔
  8. اوہی ۔
  9. ڈاکٹر. مہیندر سنگھ وردی ، پنجاب دے لوک گیتاں وچّ پنجابی سبھیاچار دا چترن ، یونیسٹار بکس ، 2009 پنہ 81-82 ۔
  10. جیت سنگھ جوشی ، سبھیاچار تے لوک-دھارا ، وارث شاہ فاؤنڈیشن ، امرتسر ۔
  11. جیت سنگھ جوشی ، سبھیاچار تے لوک-دھارا ، وارث شاہ فاؤنڈیشن ، امرتسر ۔
  12. ڈاکٹر. سوہندر سنگھ بیدی ، جلد چھیویں ، پنجابی لوک-دھارا وشو کوش ، نیشنل بکّ شاپ ، چاندنی چونک دلی ، 1992 ، پنہ 1376 ۔