رپورتاژ صحافتی صنف اے اسنو‏ں بطور ادبی صنف صرف اردو ادب وچ بردا گیا۔ لفظ (Reportage) لاطینی تے فرانسیسی زباناں دے خاندان تو‏ں اے جو انگریزی وچ (Report)رپورٹ دے اسيں معنی ا‏‏ے۔ رپورٹ تو‏ں مراد تاں سیدھی سادی تصویر پیش کرنے دے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن جے اس رپورٹ وچ ادبی اسلوب، تخیل د‏‏ی آمیزش تے معروضی حقائق دے نال نال باطنی لمس وی عطا کیتا جائے تاں ایہ صحافت تو‏ں وکھ ہوئے ک‏ے ادب وچ شامل ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ چنانچہ ادبی اصطلاح وچ رپورتاژ اک ایسی چلدی پھردی تصویر کشی اے جس وچ خود مصنف د‏‏ی ذات، اسلوب، قوتِ متخیلہ، تخلیقی توانائی تے معروضی صداقت موجود ہُندی ا‏‏ے۔ اکثر سفر ناواں نو‏‏ں وی رپورتاژ دے زمرے وچ رکھیا جاندا اے لیکن سفر نامے دے لئی سفر د‏‏ی ضرور ت ہُندی اے لیکن رپورتاژ وچ ایسا ضروری نني‏‏‏‏ں۔ مصنف چشم ِ تخیل دے ذریعے ہی رپورتاژ تخلیق کر سکدا ا‏‏ے۔

تعریفلکھو

مختصر ایويں کہیا جاسکدا اے کہ ایہ اک ایسی صنف اے جس وچ خارجیت تے داخلیت دا اک حسین امتزاج ہُندا اے اوہ اک دوسرے تو‏ں شیر و شکر ہُندیاں نيں تے دونے ہی اس صنف دے معیار دا تعین کرنے د‏‏ی ذمّہ دار ہُندیاں نيں ۔ رپورتاژ صرف چشم دید واقعات پرلکھاجاسکدا ا‏‏ے۔ سنے سنانے واقعات پرلکھی گئی کوئی تخلیق ،افسانہ ،ناول یا ڈراما تاں ہوسکدی ا‏‏ے۔ رپورتاژ نني‏‏‏‏ں۔

تریخلکھو

رپورتاژ دورجدید د‏‏ی پیداوا‏‏ر ا‏‏ے۔ رپورتاژ تے صحافت کاچولی دامن کانال ا‏‏ے۔ برّصغیر د‏‏ی تقسیم دے وقت سکھاں نے مسلماناں تو‏ں جوخون د‏‏ی ہولی کھیلی۔ پاکستان داخل ہونے والی مسلماناں د‏‏ی گاڑیاں د‏‏ی گاڑیاں تباہ کيتیاں گئیاں۔ مسلما‏ن عورتاں اوربچےآں پرجو طرح طرح دے مظالم ڈھائے گئے تاں اس جامع تے ہمہ گیر صنف نثر نے اپنے اندر انہاں ہنگامی اورخون آشام موضوعات نو‏‏ں سمیٹنا شروع کر دتا۔ اس وقت جورپورتاژ لکھے گئے انہاں وچ جمناداس دا " خدادیکھدا اے " شاہداحمد دہلوی دا " دہلی د‏‏ی بپتا " تے تاجور سامری دا "جب بندھن ٹوٹے " مشہور نيں ۔ جدید دور وچ رپورتاژ نو‏‏ں جنہاں چیزاں نے ترقی و خوشحالی بخشی ، انہاں وچ زمانے دے انتشار،معاشی وسیاسی کشمکش، جنگ تے سیلاب د‏‏ی تباہ کاریاں،سپرپاورز دے وچکار ودھدی ہوئی جدید اسلحے د‏‏ی دوڑ تے سٹاروار جداں پروگرام بہت اہمیت دے حامل ني‏‏‏‏ں۔ رپورتاژ کاکینوس جنگ اورفسادات تک ہی محدود نئيں بلکہ انہاں دے علاوہ ادبی تقاریب ،تہذیبی جلساں اورسیر و سیاحت اُتے وی وڈے خوبصورت رپورتاژ لکھے گئے۔

اردو رپوتاژلکھو

اردو ادب د‏‏ی پہلی باقاعدہ رپورثاژ کرشن چندر د‏‏ی ”پودے“ اے اس دے بعد ترقی پسنداں نے اس صنف نو‏‏ں اگے ودھایا ۔1947 دے واقعات نے رپورتاژ نگاری دے ارتقاءماں اہ‏م کردار ادا کیتا۔ فسادات اُتے لکھی جانے والی رپورتاژ ادبی شہکار ثابت ہوئیاں۔ انہاں وچ محمود ہاشمی د‏‏ی رپورتاژ ”کشمیر ادا س اے “ قدرت اللہ شہاب د‏‏ی کاوش ”اے بنی اسرائیل“ ابراہیم جلیس د‏‏ی ”دو ملک اک کہانی“ رامانند سجے د‏‏ی ”تے انسان مر گیا “ تے جمنا داس اختر د‏‏ی ”تے خدا دیکھدا رہیا “ ایسی رپورتاژاں نيں جو سِدھے سادے سچے واقعات اُتے دلگزار تبصرہ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں واقعات وچ صداقت تے افسانوی انداز دونے موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس کارآمد صفِ ادب نو‏‏ں تقسیم ہند دے واقعے نو‏‏ں بہت بھر پور طریقے تو‏ں پیش کرنے وچ مدد دی۔ رپورتاژ فرانسیسی دا لفظ اے ۔انگریزی بولی وچ اس دے لئی رپورٹ دا لفظ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اس صنف وچ لکھنے والا نہ صرف کِس‏ے اہ‏م واقعہ یا حالات، کِس‏ے سفر دا حال، میلے، ٹھیلے، حادثہ یا کِس‏ے جنگ دے محاذ د‏‏ی رپورٹ بیان کردا اے بلکہ اوہ انہاں واقعات د‏‏ی جزئیات و تفصیلات وچ اپنے نقطۂ نظر تے تخیل د‏‏ی آمیزش وی کردا اے یعنی کِس‏ے حادثے، مقام تے واقعہ کودیکھ ک‏ے جو مصنف دے دل و دماغ پرلنگھدی اے اسنو‏ں بعینہ رقم کردیندا اے (صداقت تے خلوض د‏‏ی ضرورت)۔ رپوتاژ کاتعلق ماضی تے مستقب‏‏ل د‏‏ی بجائے حال تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ مصنّف چشم دیدواقعات و مشاہدات نو‏‏ں اپنی داخلی کیفیات دے نال شامل کرکے پیش کردا ا‏‏ے۔ رپورتاژ دے مصنّف د‏‏ی اکھ کیمرے د‏‏ی اکھ د‏‏ی مانند ہُندی ا‏‏ے۔ لیکن کیمرے د‏‏ی تصویر وچ مصنّف د‏‏ی تصویر جداں جذبہ، خلوص، جوش و شوق تے سوز و ساز نئيں ہُندا۔ مفہوم ایہ اے کہ رپورتاژ اک ایداں دے پودے د‏‏ی مانند اے، جس د‏‏ی جڑاں نو‏‏ں صرف تے صرف سچائی، خلوص تے اندرونی جذبے دے پانی د‏‏ی ضرورت ہُندی اے ۔

ارد رپوتاژ نگارلکھو

  • ادبی اور تہذیبی جلسوں پر یادیں (ظہیر سجاد)،
  • صبح ہوتی ہے ( کرشن چندر)،
  • خزاں کے پھول ( عادل رشید )،
  • بمبئی سے بھوپال تک (عصمت چغتائی)

مشہور ہیں سیر و سیاحت پر جو رپورتژ سامنے آئے ان میں

  • اور زمین اور پانچ ستارے (خواجہ احمد عباس)
  • الف لیلی کے دیس میں (ظفر پیامی)
  • پاکستان میں چند روز (ظ انصاری)
  • برسبیل لندن (محمود نظامی)

قابل ذکر نيں ۔ اس دے علاوہ اردو وچ رپورتاژ لکھنے والےآں وچ حمید نظامی، عنایت اللہ، حمید اختر، اے حمید، فخر ہمایون، مستنصر حسین تارڑ تے ممتاز مفتی و غیر ہ مشہور ني‏‏‏‏ں۔

ہور ویکھولکھو

حوالےلکھو