تشاری بولی یا تخاری بولی (انگریزی: Tocharian, ٹوچیرین؛ یونانی: Τόχαροι, توخاروئی) وچکار ایشیا دے طارم طاس وچ وسن والے تخاری لوگاں ولوں بولی جانے والی ہند یورپی بولیاں دیاں بولیاں سن جو ویلے دے نال ختم ہو گئیاں ۔ اک ترک بولی دے گرنتھ وچّ تخاری نوں ترفانی بولی وی بلایا گیا سی ۔ اتہاسکاراں دا مننا ہے کہ جدوں تخاری - بولن والے علاقےآں وچّ ترک بولیاں بولن والے ایغور لوکاں دا قبضہ ہویا تاں تخاری بولیاں ختم ہو گئیاں ۔ تخاری دیاں لپیاں ہندستان دی براہمی لپی اتے آدھارت سن اتے انھاننوں ترچھی براہمی(Slanted Brahmi) کیہا جاندا ہے ۔[۱]

اک تختی اُپر براہمی لپی وچ لکھی ہوئی تخاری 'بی' بولی (کوچہ، آقسو پریفیکچر، شنجیانگ ، چین توں ملی)
تخاری پانڈلپی دا حصہ

شاخاںلکھو

تخاری وچّ لکھیاں ہوئیاں تیجی توں لے کے نوویں صدی عیسوی تکّ دیاں پانڈلپیاں دے آدھار اتے تخاری بولیاں دیاں دو شاخاں ملدیاں ہن ، جنہاں دے بولن والے اک - دوجے نوں نہیں سمجھ سکدے سن :

تخاری اے ( Tocharian A ) - اسنوں اگنیائی ( Agnean ) جاں چڑھدی تخاری وی کہندے ہن ، حالانکہ اسنوں تخاری وچّ آرشی بلایا جاندا سی ۔ ایہہ موجودہشنجیانگ دے کاراشہر اتے ترفان علاقے وچّ بولی جاندی سی ۔ کاراشہر دا پرانا نام اگّ ( Agni ) سی ( سنسکرت وچّ اگندیش ) ۔

تخاری بی ( Tocharian B ) - اسنوں کوچیائی جاں لہندی تخاری وی کہندے ہن ۔ ایہہ شنجیانگ (سنکیانگ) دے آقسو پریفیکچر دے گلی علاقے وچّ بولی جاندی سی اتے کجھ حد تکّ تخاری اے دے علاقے وچّ وی بولی جاندی سی ۔

بولی ماہر منندے ہن کہ ایہہ دونے اک ہی پروٹو- تخاری بولی توں پیدا ہوئیاں جو شاید 100 - 1000 ق م دے میلے وچّ بولی جاندی ہوئے ۔

لکھائیاںلکھو

تخاری وچّ لکھیاں پانڈلپیاں دے حصے تامرِی - پتراں ، لکڑی دیاں تختیاں اتے چینی کاغذ اتے ملدے ہن جو 8ویں صدی توں تارم طاس دے خشک ماحول دی وجہ نال بچے ہوئے ہن ۔ بہت ساریاں لکھائیاں بدھ دھرم توں متعلق ہن اتے سنسکرت توں ترجمہ کیتیاں گئیاں ہن ۔ 1989 وچّ چینی بولی ماہر جی شیانلن ( 季羡林 ) نے میتریئسمتی - ڈرامے دی 1974 وچّ ملی پانڈلپِی دا ترجمہ پیش کیتا ۔ [۲] مذہبی لکھائیاں دے علاوہ کجھ مٹھاں دیاں خط - پتری ، کجھ ویاپر - متعلق دستاویز ، کجھ دوائی اتے جادو متعلق لکھائیاں اتے اک پریم - کویتا وی ملی ہے ۔[۳]

ایہ وی ویکھولکھو

حوالےلکھو

  1. The Blackwell encyclopedia of writing systems, Florian Coulmas, Wiley-Blackwell, 1999, ISBN 978-0-631-21481-6, ... the Gupta script is a direct descendent of Brahmi writing ... a cursive variety was carried to Central Asia where it was further developed into the Tocharian script, also known as 'Central Asian slanting' ...
  2. Fragments of the Tocharian A Maitreyasamiti-Nāṭaka of the Xinjiang Museum, China, Xianlin Ji, Werner Winter, Georges-Jean Pinault, Walter de Gruyter, 1998, ISBN 978-3-11-014904-3
  3. Encyclopedia of language & linguistics, E. K. Brown, R. E. Asher, J. M. Y. Simpson, Elsevier, 2006, ISBN 978-0-08-044299-0, ... a solitary love poem and a large number of monastery records, as well as caravan passes and cave graffiti ...