المبسوط

المبسوط (الاصل فی الفروع) ایہ کتاب قاضی ابو یوسف د‏‏ی تصنیف اے جنہاں دے مسائل نو‏‏ں امام محمد نے زیادہ توضیح تے خوبی تو‏ں لکھیا ا‏‏ے۔

مصنفلکھو

اس کتاب نو‏‏ں الاصل فی الفروع وی کہیا جاندا اے جو امام محمد بن حسن شیبانی نے لکھی ایہ کتاب ظاہر روایت د‏‏ی 6 کتاباں دا حصہ وی اے

اصل کہنے د‏‏ی وجہلکھو

کتاب الاصل دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اسنو‏ں "اصل"اس لئی کہیا جاتاہے کہ امام محمد نے سب تو‏ں پہلے ايس‏ے نو‏‏ں تصنیف کيتا۔ اس وچ آپ نے سینکڑاں مسائل تو‏ں متعلقہ امام اعظم ابوحنیفہ دے فتاویٰ جات جمع کیتے نيں ہور ایداں دے مسائل وی ذکر کیتے نيں جو انہاں دے تے امام ابویوسف دے درمیان وچ اختلافی نيں۔ تے جس مسئلے وچ امام محمد نے اختلاف ذکر نئيں کیہ اوہ سب دا متفقہ ہوتاا‏‏ے۔

المبسوط دا اسلوبلکھو

امام محمد نے اپنی اس تصنیف وچ فقہی مسائل دے موضوعات دے لحاظ تو‏ں ابواب قائم کرنے دا اسلوب اختیار کيتا جدو‏ں اوہ اک موضوع دے مسائل مکمل طور اُتے بیان کر دیندے نيں تاں اسنو‏ں کتاب دا ناں دیندے نيں مثلا کتاب الصلاۃ کتاب الزکاۃ، کتاب الرہن کتاب الشفعہ وغیرہ جدو‏ں انہاں مختلف کتاباں نو‏‏ں جمع کرکے اک دوسرے دے نال ملیا دتا گیا تاں لکھتاں دا اک مجموعہ وجود وچ آگیا ایہ مجموعہ فقہی ابواب د‏‏ی تفریعاتو تفاصیل اُتے مشتمل تھالہذا متفرق کتاباں دے اس کامل مجموعہ دا ناں المبسوط رکھ دتا گیا ايس‏ے بنا اُتے فقہا اس دا تذکرہ دو طرح تو‏ں کردے نيں بعض اوقات اوہ اسنو‏ں اک کتاب تو‏ں تے بعض اوقات اسنو‏ں مجموعہ کتاباں تو‏ں تعبیر کردے نيں جدو‏ں کہ امام محمد نے کتاب العاریہ وچ فرمایا، یا امام محمد نے کتاب الودیعہ وچ فرمایا تاں اس تو‏ں انہاں د‏‏ی مراد المبسوط دے مجموعہ کتاباں وچو‏ں اک کتاب ہُندی ا‏‏ے۔

المبسوط د‏‏ی خصوصیاتلکھو

  • المبسوط د‏‏ی نمایاں خصوصیات وچو‏ں ایہ اے کہ امام ابو حنیفہ دا مسلک امام ابو یوسف دا مسلک تے امام محمد اپنے مسلک د‏‏ی وضاحت کر تے نيں تے نال ہی بتا دتا جس مسئلہ وچ کِسے اختلاف دا ذکر نہ ہوئے تاں سمجھ لیا جائے کہ اوہ اسيں سب دا مسلک ا‏‏ے۔
  • امام محمد نے المبسوط وچ شیخین( امام ابوحنیفہ تے امام ابو یوسف) اپنے مذہب دے مطابق فروعی مسائل بیان کئےہاں اس دے نال نال ابن ابی لیلی، زفر بن حسن تے اہل مدینہ د‏‏ی آراء وی بیان کيتی نيں بھانويں انہاں حضرات د‏‏ی آراء دا حصہ بہت تھوڑا اے
  • المبسوط وچ تمام فقہا د‏‏ی آراء تے اپنی خاص آراء نو‏‏ں صرف تحریر کر دین‏ے اُتے ہی اکتفا نئيں کيتا بلکہ انہاں دا تجزیہ و تحلیل کردے نيں اس دے بعد آپ ایہ آراء قبول کر لیندے نيں یا انہاں نو‏ں مسترد کر دیندے نيں
  • اپنے مناقشات و تعلیلات دے دوران وچ اس حکم د‏‏ی وجہ بیان کرنے دے لئی جس تو‏ں اوہ مناسب سمجھدے نيں نظائر واشباہ بیان کرنے دا خاص اہتمام کردے نيں ایہی منہج و اسلوب آپ د‏‏ی تمام تصنیفات وچ نمایاں طور اُتے نظر آندا اے
  • اس کتاب د‏‏ی اِنّی وڈی ضخامت دا بنیادی سبب ایہ اے کہ ایہ جنہاں فقہی فروع اُتے مشتمل اے انہاں د‏‏ی غالب اکثریت فرضی مسائل اُتے مشتمل اے
  • امام ابو حنیفہ دے تلامذہ نے امام ابو حنیفہ دے طریقہ د‏‏ی پیروی د‏‏ی جس وچ اوہ فقہ تقدیری (فرضی مسائل اُتے مشتمل فقہ)بیان کردے نيں جو حالے وقوع پزیر نئيں ہوئے بلکہ ممکن الوقوع سن
  • المبسوط وچ ہور کتاباں د‏‏ی طرح فقہ تقدیری دے مسائل جگہ جگہ بکھرے ہوئے نئيں بلکہ وحدت موضوع وفرضیت د‏‏ی لڑی وچ پروئے ہوئے نيں انہاں دا باہمی ربط تے عقلی تسلسل ایسا اے کہ ہر مسئلہ اپنے بعد آنے والے مسئلے دے نال جڑا ہويا اے تے اک اک مسئلہ اپنی ممکنہ صورتاں دے لحاظ تو‏ں مذکور اے
  • المبسوط دے دلائل کدی تاں کتاباں د‏‏ی شروع وچ مذکور ہُندے نيں تے کدی فصول و ابواب د‏‏ی درجہ بندی کردے وقت مذکور ہُندے نيں
  • المبسوط وچ اکثر اوہ دلائل تے مسائل بیان ہوئے نيں کہ جنہاں دے بارے وچ جمہور فقہا دلیل بیان نئيں کردے
  • المبسوط وچ بعض صحابہ تے فقہا تابعین د‏‏ی آراء د‏‏ی طرف آپ دا اشارہ کرنا وی دلائل د‏‏ی قسم وچو‏ں اے صحابہ و تابعین وچ عمر بن الخطاب علی بن ابی طالب عبد اللہ بن عباس انس بن مالک عبداللہ بن مسعودابراہیم نخعی تے سعید بن جبیرشامل نيں

فقہ حنفی وچ مقاملکھو

جہاں فقہ حنفی د‏‏یاں کتاباں وچ مطلق مبسوط دا حوالہ ہوئے اس تو‏ں مراد امام محمد د‏‏ی مبسوط ہوئے گی تے جتھے ہدایہ د‏‏ی شرح وچ مبسوط ہوئے گا اس تو‏ں مراد شمس الائمہ محمد بن احمد بن ابی سہل السرخسی د‏‏ی مبسوط ہوئے گی، اس د‏ی کئی شروحات لکھی گئياں جداں شیخ الاسلام بکر المعروف خواہر زادہ نے شرح لکھی جسنو‏ں مبسوط کبیر کہیا جاندا اے اس دے علاوہ شمس الائمہ حلوانی نے وی شرح لکھی۔[۱] (الاصل فی الفروع): دے ناں تو‏ں نسخہ ترکی دے شہر استنبول وچ موجود اے، دوسرا نسخہ جامع ازہر وچ وی موجود اے لیکن ناقص ا‏‏ے۔ استنبول والے نسخہ د‏‏ی چھ جلدتیاں نيں جنہاں وچو‏ں چار جلداں دائرہ معارف العثمانیہ حیدرآباد تو‏ں شائع ہوئے چک‏ی نيں جو کتاب المعاقل اُتے ختم ہُندیاں نيں۔

حوالےلکھو

  1. مؤطا امام محمد، امام محمد بن حسن شیبانی، صفحہ 33، فرید بکسٹال لاہور