مسند امام ابوحنیفہیہ کتاب امام اعظم د‏‏ی طرف منسوب ا‏‏ے۔

مجموعہ جاتلکھو

امام اعظم ابوحنیفہ دا موضوع زیادہ ترفقہ سی حدیث نئيں؛ اُتے آپ ضمناً احادیث وی روایت کردے جاندے سن، جنھاں آپ دے شاگرد آپ تو‏ں روایت کردیندے سن، مختلف علما نے آپ تو‏ں روایت شدہ احادیث نو‏‏ں جمع کیتا اے، علامہ خوارزمی (665ھ) نے انہاں دے پندرہ جمع شدہ مجموعے مسانید ابی حنیفہ دے ناں تو‏ں مرتب کیتے نيں، انہاں مجموعےآں کوامام صاحب تو‏ں براہِ راست نقل کرنے والے امام ابویوسف، امام محمد، امام صاحب دے صاحبزادے حمادتے امام حسن بن زیادنيں، انہاں وچ سب تو‏ں بہتر مجموعہ محدث جلیل موسیٰ بن زکریا حنفی دا اے، اسنو‏ں ہی مسندابی حنیفہ کہیا جاندا اے، محدثِ کبیر ملاعلیٰ قاری نے مسندالاناں فی شرح الامام دے ناں تو‏ں اس د‏ی شرح لکھی جو سنہ1889ء وچ لاہور نے شائع ہوئی۔

اختلاف د‏‏ی وجہلکھو

آپ نے جنہاں شیوخ تو‏ں احادیث نو‏‏ں روایت کیتا اے بعد وچ محدثین نے ہرہر شیخ د‏‏ی مرویات نو‏‏ں علاحدہ کرکے مسانید نو‏‏ں مرتب کیتا۔ دوسرے لفظاں وچ ایويں کہاجاسکتاہے کہ آپ نے تدوین فقہ اوردرس دے وقت تلامذہ نو‏‏ں مسائل شرعیہ بیان فرماندے ہوئے جو دلائل بصورت روایت بیان فرمائے سن انہاں روایات نو‏‏ں آپ دے تلامذہ یابعد دے محدثین نے جمع کرکے مسند کاناں دیدتا ۔

مجموعےآں د‏‏ی تعدادلکھو

ان مسانید اورمجموعےآں د‏‏ی تعداد حسب ذیل اے ۔

  • 1۔ مسندالامام مرتب امام حماد بن ابی حنیفہ
  • 2۔ مسندالامام مرتب امام ابویوسف یعقوب بن ابراہیم الانصاری
  • 3۔ مسندالامام مرتب امام محمد بن حسن الشیبانی
  • 4۔ مسندالامام مرتب امام حسن بن زیاد ثولوی
  • 5۔ مسندالامام مرتب حافظ ابو محمد عبد اللہ بن یعقوب الحارث البخاری
  • 6۔ مسندالامام مرتب حافظ ابو القاسم طلحہ بن محمد بن جعفر الشاہد
  • 7۔ مسندالامام مرتب حافظ ابوالحسین محمد بن مظہر بن موسی
  • 8۔ مسندالامام مرتب حافظ ابونعیم احمد بن عبد اللہ الاصفہانی
  • 9۔ مسندالامام مرتب الشیخ الثقۃ ابوبکر محمد بن عبد الباخی الانصاری
  • 10۔ مسندالامام مرتب حافظ ابو احمد عبد اللہ بن عدی الجرجانی
  • 11۔ مسندالامام مرتب حافظ عمربن حسن الاشنانی
  • 12۔ مسندالامام مرتب حافظ ابوبکر احمدبن محمد بن خالد الکلاعی
  • 13۔ مسندالامام مرتب حافظ ابوعبداللہ حسین بن محمد بن خسروالبلخی
  • 14۔ مسندالامام مرتب حافظ ابو القاسم عبد اللہ بن محمد السعدی
  • 15۔ مسندالامام مرتب حافظ عبد اللہ بن مخلد بن حفص البغدادی
  • 16۔ مسندالامام مرتب حافظ ابوالحسن علی بن عمربن احمد الدارقطنی
  • 17۔ مسندالامام مرتب حافظ ابوحفص عمر بن احمد المعروف بابن شاہین
  • 18۔ مسندالامام مرتب حافظ ابوالخیر شمس الدین محمد بن عبد الرحمن السخاوی
  • 19۔ مسندالامام مرتب حافظ شیخ الحرمین عیسی المغربی المالکی
  • 20۔ مسندالامام مرتب حافظ ابوالفضل محمدبن طاہر القیسرانی
  • 21۔ مسندالامام مرتب حافظ ابوالعباس احمد الہمدانی المعروف بابن عقدہ
  • 22۔ مسندالامام مرتب حافظ ابوبکر محمد بن ابراہیم الاصفہانی المعروف بابن المقری
  • 23۔ مسندالامام مرتب حافظ ابو اسمعیل عبد اللہ بن محمد الانصاری الحنفی
  • 24۔ مسندالامام مرتب حافظ ابوالحسن عمربن حسن الاشنانی
  • 25۔ مسندالامام مرتب حافظ ابوالقاسم علی بن حسن المعروف بابن عساکر الدمشقی ۔

مسانید دا ادغاملکھو

ان علاوہ کچھ مسانید اوہ وی نيں جنکو مندرجہ بالا مسانید وچو‏ں کِس‏ے وچ مدغم کردیاگیا ا‏‏ے۔ مثلا ابن عقدہ د‏‏ی مسند وچ انہاں چار حضرات د‏‏ی مسانید دا تذکرہ اے تے ایہ اک ہزار تو‏ں زیادہ احادیث اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

  • 1۔ حمزہ بن حبیب التیمی الکوفی
  • 2۔ محمد بن مسروق الکندی الکوفی
  • 3۔ اسمعیل بن حماد بن امام ابو حنیفہ
  • 4۔ حسین بن علی

فیر ایہ کہ جامع مسانید امام اعظم جس نو‏‏ں علامہ ابو المؤید محمد بن محمود بن محمد الخوارزمی نے ابواب فقہ د‏‏ی ترتیب اُتے مرتب کیتا سی اس وچ کتاب الآثار دے نسخے وی شامل نيں جے انہاں نو‏ں علاحدہ شمار کیتا جائے تاں فیر اس عنوان سند دے تحت آنے والی مسانید د‏‏ی تعداد اکتیس ہوئے گی جدو‏ں کہ جامع المسانید وچ صرف پندرہ مسانید نيں تے انہاں دتی وی تلخیص کيتی گئی اے مکرراسناد نو‏‏ں حذف کردیاہے ایہ مجموعہ چالیس ابواب اُتے مشتمل اے تے کل روایات د‏‏ی تعداد 1710 اے ۔

  • مرفوع روایات 916
  • غیر مرفوع 794

پنج یا چھ واسطےآں والی روایات بوہت گھٹ تے نادر نيں ،عام روایات دا تعلق رباعیات، ثلاثیات ،ثنائیات اوروحدانیات تو‏ں اے ۔ علامہ خوارزمی نے اس مجموعہ مسند دے لکھنے د‏‏ی وجہ ایويں بیان کيتی اے ،کہ ميں نے ملک شام وچ بعض جاہلاں تو‏ں سنیا کہ امام اعظم د‏‏ی روایت حدیث کم سی۔ اک جاہل نے تاں ایہ تک کہاکہ امام شافعی د‏‏ی مسند وی اے اورامام احمد د‏‏ی مسند وی اے ،اورامام مالک نے تاں خود مؤطالکھی۔ لیکن امام ابو حنیفہ دا کچھ وی نئيں ۔ یہ سنکر میری حمیت دینی نے مینو‏‏ں مجبورکیا کہ وچ آپ دتی 15 مسانید وآثار تو‏ں اک مسند مرتب کراں ،لہذا ابواب فقہیہ اُتے ميں نے اسنو‏ں مرتب کرکے پیش کیاا‏‏ے۔ اربعینات :۔ امام اعظم د‏‏ی مرویات تو‏ں متعلق بعض حضرات نے اربعین وی تحریر فرمائی نيں مثلاً:۔

  • الاربعین من روایات نعمان سیدالمجتہدین ۔(مولا‏نا محمد ادریس نگرامی )
  • الاربعین۔ (شیخ حسن محمد بن شاہ محمد ہندی )[1]

حوالےلکھو

  1. جامع الاحادیث جلد اول ص 236، محمد حنیف خاں رضوی، رضا دارالاشاعت آنند وہار بریلی شریف