"خواجہ نصیرالدین طوسی" دیاں دہرائیاں وچ وکھراپا

لکھائی دا خلاصہ کوئی نہیں
چھوٹا کم (Bot: Migrating 1 interwiki links, now provided by Wikidata on d:Q302835)
 
}}
 
اوہناں دا نام '''العلامہ ابو جعفر محمد بن محمد بن حسن الطوسی'''( مشہور بہ “خواجہ نصیرالدین“ تے ہور معروف القاب “نصرالدین“، “محقق طوسی“، “استاد البشر“ تے“ خواجہ“ وی نیں ) ہے ، ستویں صدی [[اسلامی تقویم|ہجری]] دے شروع وچّوچ [[طوس]] , [[ایران]] وچّ پیدا ہوئے اتے [[بغداد]] وچّ اسی صدی دے انت وچّ موت پائی ، [[اسلام]] دے وڈے [[سائینسدان|سائینسداناں]] وچّوچ شمار ہندا ہے ، وکھ وکھ دور وچّ حکمراران نے اوہناں دا اکرم کیتا ، اہناں دی بیٹھک وچّ منتری اتے وزیر شامل ہندے سن جس توں کجھ لوک حسد دا شکار ہو گئے اتے اوہناں اتے کجھ جھوٹھے الزام لگا دتے جس دے نتجے وچّوچ انھاننوں کسے [[قلعہ]] وچ قید کر دتا گیا جتھے انھاننے [[ریاضی]] وچّ اپنی ساریاں لکھتاں لکھن اتے ایہہ قید اہناں دی پرسدھی دا کارن بنی ۔
 
جدوں [[ہلاکو خان]] نے [[بغداد]] اتے قبضہ کیتا تاں اوہناں آزاد کر دتا اتے اوہناں دا اکرم کرکے اپنے علماء وچّ شامل کر لیا ، پھر اوہناں [[ہلاہلاکو کوخانخان]] دے اوقاف دا امین بنایا گیا ، انھاننے اپنے اکرم وچّ پیش کیتی جان والی دولت دا فائیدہ چکدے ہوئے اک لائیبریری بنائی جس وچّ انھاننے نے دو لکھ توں زیادہ کتاباں جماںجمع کیتیاں ، انھاننے اک آسمانی [[رصدگاہ|رصد گاہ]] وی بنائی اتے اس سمیں دے پرمکھ وگیانیاں نوںسائینسداناںنوں اس رصد گاہ وچّ کم کرن لئی اپنے نال شامل کر لیا جنہاں وچوں المؤید الارضی جو [[دمشق]] توں آئے سی ،الفخر المراغلی الموصلی، النجم دبیران القزوینی اتے محی الدین المغربی الحلبی شامل ہن ۔
 
انھاننے بہت ساریاں لکھتاں چھڈیاں جنہاں وچوں سبھ توں اہم کتاب " شکل القطاع " ہے ، ایہہ پہلی کتاب سی جس نے مثلثات دے گنتی نوں فلکیات توں الگّ کیتا ، انھاننے [[جغرافیہ]] , [[حکمت]] , [[موسیقی]] , فلکی کیلینڈر ، [[منطق]] , [[اخلاق]] اتے [[ریاضی]] اتے بیش قیمت کتاباں لکھیاں جو اوہناں دی گیان دی دلیل نیں ، اوہناں کجھ بعض کتبِ یونان دا ترجمہ وی کیتا اتے اہناں دی تشریح وتنقید کیتی ، اپنی [[رص گاہ]] وچّ انھاننے آسمانی میز ( زیچ ) بنائے جنہاں توں [[یورپ]] نے بھرپور فائیدہ چکیا ۔
{{Commonscat|Nasir al-Din Tusi}}
 
مشہور [[رصدگاہے]] دے کاڈھی(موجد) ، [[فلکیات]] دے ماہر ، [[رومی|مولانا جلالودین رومیؒ]] دے ہم عصر ، اخلاق ناصری دے مؤلف، نصیر الدین طوسی دے زور قلم توں گیان دے کئی دریا وہے ۔۔[[علم نجوم|علمِ نجوم]]،علمِ [[بصریات]] Optics، [[ریاضیات]]، [[معدنیات]]، اخلاقیات، [[ادب]]، [[منطق]]، [[فلسفہ]]، [[طب]]، اقلیدس، [[کیمیا]]، [[تاریخ]]، [[جغرافیہ]] وغیرہ ورگے گیان نوں انھاننے اپنی عقل مندی اتے تجسس نال مالا مال کردتا لیکن [[علم ہیئیت]] Astronomy دے جویں اوہ دیوانے سن ۔ [[بمقام [[مراغہ]] ، نزدیک [[ایشیائے کوچک]] , انھاننے دنیا دی پہلی اتے سبّ توں ودھیا [[رصدگاہ|آبزرویٹری]] بنائی اتے ایسے تجربات کیے جو بعد میں دوسروں کے لیے مشعلِ راہ ثابت ہوئے۔ریاضیات میں اس وقت تک جتنی بھی کتابیں لکھی گئی تھیں ان کو پھر سے مرتب کیا اور ان کی تعداد صرف سولہ بتائی۔اس خزانہ میں طوسی نے مزید چار اور کتابوں کا اضافہ کیا۔ اقلیدس کی ایک شاخTrigonometryکی بنیاد ڈالی اور اس شعبہ میں تجدید کی کئی راہیں تلاش کیں۔
 
طوسی کو ان کی فلکیاتی تحقیقا ت کی بنا پر شہرت حاصل ہوئی۔ بارہ سال کی مسلسل کوشش کے بعد انہوں نے نظامِ ِ شمسی کا ایک نقشہ مرتب کیا۔ فلکیات پر کئی کتابوں میں ’’کتاب ا لتذکرۃ الناصریہ‘‘ جس کا دوسرا نام ’’تذکرہ فی علم نسخ‘‘بہت مشہور ہے۔ علمِ نجوم پر متاخرین کے لیے یہ اساس بن گئی۔ کئی محققوں نے اس پر شرح لکھی ہے۔اس کتاب کے چار اہم حصے ہیں پہلا کائنات کے نظام میں حرکت کی اہمیت دوسرا فلکیاتی تغیرات، چاند کی گردش اور اس کا حساب ،تیسرا کرۂ ارض پر فلکیاتی اثر، مدوجزر، کوہ، صحرا،سمندر، اور ہوائیں اور چوتھا نظامِ شمسی میں ستاروں کے فاصلے۔ظاہر ہے کہ یہ کتاب بہت مقبول و دلچسپ ثابت ہوئی۔
 
اس کتاب میں طوسی نے [[بطلیموس]] Ptolemyکے بعض خیالات کی تردید کی ہے اور اس کی کوتاہیوں کی نشاندہی کی ہے۔ اس کتاب کی بنیاد پر یورپ کے مشہور منجم کوپر نیکس نے اپنے نظریات قائم کیے جو صحیح ثابت ہوئے۔یعنی کوپرنکس کی تحقیقات کی بنیاد طوسی کے وضع کردہ اصول تھے۔طوسی نے فلکیات پر دیگر کتابیں بھی لکھی ہیں مثلاً ضبط الٰہیہ،کتاب التحصیل فی نجوم، زیج ایلخانی،اظہر الماجستی وغیرہ۔اس کے علاوہ [[مریخ]] پر، [[سورج]] کے طلو ع وغروب پر، [[زمین]] کی گردش پر، [[سورج]] اور [[چاند]] کے فاصلہ پر،سیاروں کی نوعیت پر، رات اور دن کے ظہور پر اوراس کرۂ ارض کے جائے وقوع پر تفصیلی کتابیں لکھی ہیں جس کی وجہ سے ان کو علم فلکیات کا ماہر سمجھا جاتاہے۔مراغہ کی آبز رویٹری طوسی کی تحقیقا ت کے لیے بہت مفید ثابت ہوئی۔