"لوہا" دیاں دہرائیاں وچ وکھراپا

چھوٹا کم
clean up, replaced: ← (10), ← (2), ← (2) using AWB
چھوٹا کم (clean up, replaced: ← (10), ← (2), ← (2) using AWB)
|الیکٹرونیگٹوٹی = 1.83
}}
لویا اک کیمیائی عنصر اے جیدا [[ایٹمی نمبر]] [[26]] تے ایٹمی نشان Fe اے۔ اے [[زمین]] چ سب توں بوتا پایا جان آلا عنصر اے تے [[زمین]] دی اندر دے دوویں انگ بناندا اے تے زمین دی کھل چ اے چوتھا سب توں بوتا پایا جان آلا [[عنصر]] اے۔ اے پہلی ٹرانزیشن سیرییز دی دعات اے۔ بوت وڈے تاریاں چ [[ایٹمی فیوزن]] دے نال آخری شے [[نکل]]-56 بنندا اے جیڑا کے طاقت کڈدا اے اس توں اگے تمام [[عنصر]] طاقت کھاندے نیں۔ [[نکل]]-56 پہلاں [[کوبالٹ]]-56 تے فیر لویا-56 چ ماڑا ہو کے بدل جاندا اے۔ اس توں بعد [[تارا]] اپنے اندر ای اندر ڈگ کے سپرنووا تماکا کردا اے جس توں اے تمام دعاتاں تے دوجے [[عنصر]] بکھر جاندے نیں۔
 
اے ٹرانزیشن عنصراں دی گٹھ دی دعات اے اس وجہ توں ایدیاں بوت ساریاں آکسیڈیشن حالتاں نیں -2 توں +6 تک مگر زیادہ تر اے +2 یا +3 حالت چ پایا جاندا اے۔ اینوں [[ہوا]] تے [[پانی]] چ [[زنگ]] لگ جاندا اے اس واسطے اے اپنی خالص حالت چ [[ٹٹدا تارا|ٹٹدے تاریاں]] (Meteorite) تے [[آکسیجن]] جتھے کٹ ہوۓ اوتھے پایا جاندا اے۔ صاف حالت چ لویا [[چاندی]]-[[سرمئی]] [[رنگ]] دی چمکدار [[دعات]] ہوندی اے مگر ہوا چ اینوں [[آکسیجن]] دے نال زنگ لگ جاندا اے تے اے اپنیاں آکسائڈاں بنادیندی اے۔ دوجیاں دعاتاں نوں جدوں زنگ لگدا اے اوہ اندر دی طرف سکڈ جاندیاں نیں تے مزید زنگ توں بچیاں ریندیاں نیں پر لوۓ چ پٹھا کم ہوندا اے، زنگ بار دی طرف نکلدا اے تے صاف لوۓ نوں سامنے کر دیندا اے تے اینوں وی زنگ لگ جاندا اے۔
 
لوۓ نوں قدیم زمانے توں ورتیا جاریا اے۔ خالص لویا الومینیم توں وی نرم ہوندا اے تے اینوں کوئلے نال صاف کر کے وی نئیں خالص بنایا جاسکدا۔ لوۓ چ سملٹنگ([[کوئلے]] دے نال صفائی) دے نال [[کاربن]] مکس کر کے اینوں سخت کیتا جاندا اے۔ اگر [[کاربن]] دی مقدار لوۓ چ 0.2٪ توں 2.1٪ ہوۓ تے [[فولاد]] بنندا اے جیڑا کے خالص لوۓ توں 1000 گنا سخت ہوندا اے۔ کچا لویا پھٹھی چ کوئلے دے نال گالیا جاندا اے جدے نوں صاف لویا نکلدا اے تے [[آکسیجن]] دے نال مزید صفائی تے فولاد بن جاندا اے۔ فولاد تے کٹ کاربن آلا لویا دوجیاں دعاتاں دے نال کول کے انڈسٹری چ سب توں بوتے ورتے جاندا اے نیں اپنی خاصیتاں دی وجہ توں۔
==خاصیتاں==
 
لوۓ دی مکینکل خاصیتاں چیک کرن واسطے کئی تجربے ہوندے نیں جیناں چ برنل تجربہ، راکول تجربہ یا ٹنسائل طاقت تجربہ اے۔ لوۓ دے اتے تجربیاں دا نتیجہ اکو ای آندا اے تے اس وجہ توں دوجیاں دے تجربے دے نتیجیاں نوں لوۓ نال رلایا جاندا اے۔ ایناں تجربیاں نے اے دسیا اے کے لوۓ دی سختی اودی خالص پن دی وجہ توں ہوندی اے۔ خالص لویا [[الومینیم]] توں وی بوتا نرم ہوندا اے۔ صرف 10 کاربن دے ایٹم 10 لکھ لوۓ دے ایٹماں چ پا دتے جان تے ایناں دی سختی دگنی ہو جاندی اے۔ اے سختی 0.2٪ [[کاربن]] تک تیزی دے نال وددی جاندی اے تے 0.6٪ تے جا کے سختی حد تک پونچ جاندی اے۔
 
لوۓ دیاں چار الوٹروپک حالتاں نیں۔ ایناں نوں α، γ، δ تے ε کیندے نیں۔ α-لویا جینوں فیرائٹ وی کیندے نیں، عام گرمی ناپ تے سب توں رکیا ہویا(stable) ہوندا اے۔ اے لوۓ دی اک نرم قسم اے جیڑی کے 912 ڈگری سینٹی گریڈ تے وی صرف 0.021٪ [[کاربن]] کول سکدی اے۔ 912 ڈگری سینٹی گریڈ توں اتے α-لویا γ-لوۓ چ بدل جاندا اے جینوں اسٹینائٹ کیندے نیں۔ اے وی نرم جیا ای ہوندا اے مگر اے [[کاربن]] دی وڈی مقدار کول سکدا اے(2.04٪ [[کاربن]] 1146 ڈگری [[سینٹی گریڈ]] تے) تے اس توں [[فولاد]] دی اوہ قسم بنائی جاندی اے جیدے توں برتن، ہسپتالاں دا سمان تے کھان پین نوں بیچن آلیاں شیواں بنائیاں جاندیاں نیں۔
 
اس توں اگلے ایلوٹراپک حالتاں [[زمین]] دے اندر دے مادہ نوں بناندے نیں۔ زمین دا سب توں اندر آلا پاسا δ تے ε لوۓ دے [[نکل]] دے نال کول توں بنیا ہوندا اے۔
لوۓ نوں بوت وڈے تے بوت زیادہ گرم [[تارا|تارے]] [[ایٹمی فیوژن]] توں بناندے نیں۔ اے تارے سپرنووا تماکیاں دے نال پھٹدے نیں دے اس کم وچ لویا بن کے وکھر جاندا اے۔ سپنووا تماکیاں واسطے تارا دا وزن [[سورج]] توں 9 گنا توں 60 گنا ہونا چائیدا اے۔ سپرنووا چ کئی دوجے [[عنصر]] وی بنندے نیں تے لویا ایناں چ سب توں پارا ہوندا اے۔ [[تارا]] [[ایٹمی فیوژن]] توں جدوں لویا بنا لیندا اے تے اے اپنے اندر ای ڈگ جاندا اے تے تماکے نال پھٹ جاندا اے۔ اس توں بعد وی بوت زیادہ [[نیوٹران]] آکے ایناں بنے ہوۓ [[عنصر|عنصراں]] تے لگدے نیں تے مزید لویا تے اس توں پارے عنصر بنا دیندے نیں۔
 
لویا ساری [[کائنات]] ج چھٹا سب توں بوتا پایا جان آلا [[عنصر]] اے تے [[زمین]] چ وی سب توں بوتا پایا جاندا اے۔ مگر [[زمین]] دی کھل چ اے چوتھا سب توں بوتا پایا جان آلا [[عنصر]] ہوندا اے۔ کھل چ اے [[آکسیجن]] دے نال رلی ہوئی مورت چ لبدا اے جینوں ہیماٹائٹ تے میگنیٹائٹ کیندے نیں۔
 
 
==تریخ==
یونایاں نے لوۓ دا کم 1100 قبل مصیح صدی چ سکھیا۔ رومی لوۓ بوت زیادہ ورتدے سن تے رومی سلطنت چ اک سال چ 84،750 [[ٹن]] لویا کڈیا جاندا سی تے اینی لوک گنتی آلے [[چین]] چ صرف 5000 [[ٹن]] لویا کڈیا جاندا سی۔ صاف کیتا گیا لویا چین چ 550 قبل مصیح چ پہلی واری بنایا گیا مگر یورپ چ اگلے 1500 وریاں تک نا بنایا جا سکیا۔ [[یورپ]] چ میڈیوول دور چ لوۓ نوں صاف کرنا شروع کر دتا گیا تے اس واسطے چارکول [[بالن]] دے طور تے ورتیا جاندا سی۔ [[1709]] چ ابراہم ڈاربی نے کوئلے نوں بالن دے طور تے ورت کے لوۓ نوں صاف کرنا شروع کیتا تے انج اونے سستا لویا بنایا جیدے توں فیکٹریاں دا انقلاب نوں تیزی لبی۔
 
[[ایران]] چ چنگی کوالٹی دا فولاد 1000 قبل مصیح توں بنایا جاریا سی۔ [[ھندستان]] چ اس توں بہتر فولاد 300 قبل مصیح چ تے [[چین]] چ 500 عیسوی چ بنایا گیا۔
 
==ورتن==
 
لویا تمام دعاتاں چ سب توں بوتا ورتیا جاندا اے، سارے جگ دی دعاتاں دی پیداوار دا 95٪ لویا ہوندا اے۔ ایدے کٹ مل تے بوتے زور دی وجہ توں اینوں پعاری مشینری بنان واسطے، گڈیاں تے عمارتاں بنان واسطے ورتیا جاندا اے۔ خالص لویا نرم ہوندا اے تے اس واسطے اینوں [[فولاد]] دے طور تے ورتیا جاندا اے۔ لوۓ نوں تابکاری توں بچاؤ واسطے ورتیا جاندا اے۔ لوۓ دے بوت فیدے نیں مگر ایدے چ وڈا مسئلہ زنگ ہوندا اے جیدے توں بچان واسطے ایدے تے روغن، پالش، دوجی دعات تے ہور کئی شیواں لا کے بچان دی کوشش کیتی جاندی اے۔
 
لوۓ نوں ریایکشن تیز کرن واسطے کیٹالسٹ دے طور تے ورتیا جاندا اے۔ لوۓ کلورائڈ نوں پانی صاف کرن، کپڑے رنگن، روغناں نوں بنان، جانوراں دے کھانے چ تے تانبے نوں سرکٹ بورڈاں توں صاف کرن واسطے ورتیا جاندا اے۔
 
لویا بیالوجی چ وی اپنا کم وکھاندا اے تے اے خون چ ہیموگلوبن تے میوگلوبن چ آکسیجن دے لان رل جاندا اے تے انج سارے جسم چ آکسیجن پروٹین دے طور تے پہچاندے نیں۔ اے ہلیاں دے ساء لین تے آکسیڈیشن-رڈکشن آلے عنزائماں چ وی کم دیندا اے۔
! colspan="32" | <div style="font-family:tahoma; background-color:#F0DC82;">'''پیریاڈک ٹیبل'''</div style>
|-
| width="3.125%" style="background-color:#a0ffa0"|[[ہائیڈروجن|ہائیڈروجن]]
| width="3.125%" colspan="30" |&nbsp;
| width="3.125%" style="background-color:#c0ffff"|[[ہیلیم|ہیلیم]]
|-
|style="background-color:#ff6666"|[[لیتھیم|لیتھیم]]
|style="background-color:#ffdead"|[[بیریلیم|بیریلیم]]
| colspan="24" |&nbsp;
|style="background-color:#cccc99"|[[بورون|بورون]]
|style="background-color:#a0ffa0"|[[کاربن|کاربن]]
|style="background-color:#a0ffa0"|[[نائیٹروجن|نائیٹروجن]]
|style="background-color:#a0ffa0"|[[آکسیجن|آکسیجن]]
|style="background-color:#ffff99"|[[فلورین|فلورین]]
|style="background-color:#c0ffff"|[[نیون|نیون]]
|-
|style="background-color:#ff6666" |[[سوڈیم|سوڈیم]]
|style="background-color:#ffdead"|[[میگنیشیم|میگنیشیم]]
| colspan="24" |&nbsp;
|style="background-color:#cccccc" |[[الومنیم|الومنیم]]
|style="background-color:#cccc99" |[[سلیکان|سلیکان]]
|style="background-color:#a0ffa0" |[[فاسفورس|فاسفورس]]
|style="background-color:#a0ffa0" |[[گندھک|گندھک]]
|style="background-color:#ffff99" |[[کلورین|کلورین]]
|style="background-color:#c0ffff"|[[آرگون|آرگون]]
|-
| style="background-color:#ff6666"|[[پوٹاشیم|پوٹاشیم]]
|style="background-color:#ffdead"|[[کیلشیم|کیلشیم]]
|colspan="14" |&nbsp;
|style="background-color:#ffc0c0"|[[سکینڈیم|سکینڈیم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[ٹائٹینیم|ٹائٹینیم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[ونیڈیم|ونیڈیم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[کرومیم|کرومیم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[مینگانیز|مینگانیز]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[لویا|لویا]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[کوبالٹ|کوبالٹ]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[نکل|نکل]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[تانبا|تانبا]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[زنک|زنک]]
|style="background-color:#cccccc"|[[گیلیم|گیلیم]]
|style="background-color:#cccc99"|[[جرمینیم|جرمینیم]]
|style="background-color:#cccc99"|[[آرسینک|آرسینک]]
|style="background-color:#a0ffa0"|[[سلینیم|سلینیم]]
|style="background-color:#ffff99"|[[برومائن|برومائن]]
|style="background-color:#c0ffff"|[[کرپٹون|کرپٹون]]
|-
| style="background-color:#ff6666"|[[روبیڈیم|روبیڈیم]]
|style="background-color:#ffdead"|[[سٹرونٹیم|سٹرونٹیم]]
|colspan="14" |&nbsp;
|style="background-color:#ffc0c0"|[[ایتریم|ایتریم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[زرکونیم|زرکونیم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[نیوبیم|نیوبیم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[مولیبیڈینم|مولیبیڈینم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[ٹیکنیٹیم|ٹیکنیٹیم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[روتھینیم|روتھینیم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[روڈیم|روڈیم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[پالاڈیم|پالاڈیم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[چاندی|چاندی]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[کیڈمیم|کیڈمیم]]
|style="background-color:#cccccc"|[[انڈیم|انڈیم]]
|style="background-color:#cccccc"|[[ٹن|ٹن]]
|style="background-color:#cccc99"|[[اینٹیمونی|اینٹیمونی]]
|style="background-color:#cccc99"|[[ٹیلوریم|ٹیلوریم]]
|style="background-color:#ffff99"|[[آئیوڈین|آئیوڈین]]
|style="background-color:#c0ffff"|[[زینون|زینون]]
|-
| width="3.125%" style="background-color:#ff6666"|[[سیزیم|سیزیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffdead"|[[بیریم|بیریم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[لینتھانم|لینتھانم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[سیریم|سیریم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[پریزیڈومیم|پریزیڈومیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[نیوڈائمیم|نیوڈائمیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[پرومتھیم|پرومتھیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[ساماریم|ساماریم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[یوروپیم|یوروپیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[گیڈولینیم|گیڈولینیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[ٹربیم|ٹربیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[ڈائیسپورسیم|ڈائیسپورسیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[ہولمیم|ہولمیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[اربیم|اربیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[تھلیم|تھلیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[یتربیم|یتربیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[لوٹیٹیم|لوٹیٹیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|[[ہافنیم|ہافنیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|[[ٹینٹالم|ٹینٹالم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|[[ٹنگسٹن|ٹنگسٹن]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|[[رہینیم|رہینیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|[[اوسمیم|اوسمیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|[[اریڈیم|اریڈیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|[[پلاٹینم|پلاٹنیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|[[سونا|سونا]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|[[پارہ|پارہ]]
| width="3.125%" style="background-color:#cccccc"|[[تھیلیم|تھیلیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#cccccc"|[[سیسہ|سیسہ]]
| width="3.125%" style="background-color:#cccccc"|[[بسمتھ|بسمتھ]]
| width="3.125%" style="background-color:#cccc99"|[[پولونیم|پولونیم]]
| width="3.125%" style="background-color:#ffff99"|[[ایسٹاٹین|ایسٹاٹین]]
| width="3.125%" style="background-color:#c0ffff"|[[ریڈون|ریڈون]]
|-
|style="background-color:#ff6666" |[[فرانسیم|فرانسیم]]
|style="background-color:#ffdead"|[[ریڈیم|ریڈیم]]
|style="background-color:#ff99cc"|[[ایکٹینیم|ایکٹینیم]]
|style="background-color:#ff99cc"|[[تھوریم|تھوریم]]
|style="background-color:#ff99cc"|[[پروٹیکٹینیم|پروٹیکٹینیم]]
|style="background-color:#ff99cc"|[[یورینیم|یورینیم]]
|style="background-color:#ff99cc"|[[نیپچونیم|نیپچونیم]]
|style="background-color:#ff99cc"|[[پلوٹونیم|پلوٹونیم]]
|style="background-color:#ff99cc"|[[ایمریشیم|ایمریشیم]]
|style="background-color:#ff99cc"|[[کیوریم|کیوریم]]
|style="background-color:#ff99cc"|[[برکیلیم|برکیلیم]]
|style="background-color:#ff99cc"|[[کیلیفورنیم|کیلیفورنیم]]
|style="background-color:#ff99cc"|[[آئنسٹنٹینیم|آئنسٹنٹینیم]]
|style="background-color:#ff99cc"|[[فرمیم|فرمیم]]
|style="background-color:#ff99cc"|[[مینڈلویم|مینڈلویم]]
|style="background-color:#ff99cc"|[[نوبلیم|نوبلیم]]
|style="background-color:#ff99cc"|[[لارنسیم|لارنسیم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[رتھرفورڈیم|رتھرفورڈیم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[ڈبنیم|ڈبنیم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[سیبورجیم|سیبورجیم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[بوہریم|بوہریم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[ہاسیم|ہاسیم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[میٹرنیم|میٹرنیم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[ڈارمسٹیڈیم|ڈارمسٹیڈیم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[رونٹجینیم|رونٹجینیم]]
|style="background-color:#ffc0c0"|[[انانبیم|انانبیم]]
|style="background-color:#cccccc" |[[انانٹریم|انانٹریم]]
|style="background-color:#cccccc" |[[انانکواڈیم|انانکواڈیم]]
|style="background-color:#cccccc" |[[انانمینٹیم|انانمینٹیم]]
|style="background-color:#cccccc" |[[انانہیگزیم|انانہیگزیم]]
|[[انانسیپٹیم|انانسیپٹیم]]
|style="background-color:#c0ffff"|[[انانآکٹیم|انانآکٹیم]]
|-
|&nbsp;
| colspan="32" |
{| border="1" align="center" style="border:1px solid #ffffff; border-collapse:collapse; font-size: 125٪; width:100%" rules="all" cellpadding="1"
| style="background-color:#ff6666" width="10%" |[[الکالی دعات|الکالی دعات]]
| style="background-color:#ffdead" width="10%" |[[الکالائن دعات|الکالائن دعات]]
| style="background-color:#ffbfff" width="10%" |[[لینتھانائڈ|لینتھانائڈ]]
| style="background-color:#ff99cc" width="10%" |[[ایکٹینائڈ|ایکٹینائڈ]]
| style="background-color:#ffc0c0" width="10%" |[[ٹرانزیشن دعات|ٹرانزیشن دعات]]
| style="background-color:#cccccc" width="10%" |دوجیاں [[دعاتاں|دعات]]
| style="background-color:#cccc99" width="10%" |[[میٹالائڈ|میٹالائڈ]]
| style="background-color:#a0ffa0" width="10%" |دوجیاں [[غیر دعاتاں|غیر دعات]]
| style="background-color:#ffff99" width="10%" |[[ہالوجن|ہالوجن]]
| style="background-color:#c0ffff" width="10%" |[[نوبل گیساں|نوبل گیس]]
|}
|}<noinclude>
 
[[Categoryگٹھ:عنصر]]
11,573

حصے