"پنجاب دے دریاواں تے نہراں دی تریخ" دیاں دہرائیاں وچ وکھراپا

1932-33 وچ نہر دا پرانا ہیڈّ ریگولیٹر نویں وچ تبدیل کیتا گیا | دیش دی ونڈ ویلے نہر دی سمرتھا خریف دی فصل ویلے 6900 کیوسکس سی اتے کمانڈ تھلے کلّ رقبہ 1564000 اےکڑ اتے سنچائی ادھین 1456000 اےکڑ سی | پاکستان نوں کمانڈ ایریا اتے سنچائی ادھین ایریا جو کرم وار 707456 اےکڑ اتے 667000 اےکڑ سی، چلیا گیا | ایہہ رقبہ مین برانچ لوئر اتے اس دیاں کھالڑا اتے بچڑخانا ڈسٹریبیوٹریز، لاہور برانچ اتے اس دیاں پھلّ اتے کوہالی ڈسٹریبیوٹریز دا سی | پاکستان نوں نہر دا 2361 کیوسکس ڈسچارج الاٹ ہویا اتے باقی پانی چڑھدے پنجاب نوں ملیا | اس طرحاں 1947 ویلے بھارتی پنجاب راوی دا 1.476 ایم. اے. ایف. پانی ورتدا سی | ودھیرے کھیتر سنچائی ادھین لیاؤن لئی دو ڈسٹریبیوٹریز اک سبراؤں برانچ لئی اتے دوجی قصور برانچ لئی بنائیاں گئیاں | چھیہرٹا رجواہ، راجا سانسی ڈسٹریبیوٹری، تمیوال رجواہا، چوگاواں-واگھاواں رجواہا، اجنالا ڈسٹریبیوٹری، کلانور ڈسٹریبیوٹری، سیدوکے رجواہا اتے موہسوم رجواہیاں دی اساری کیتی گئی | ایہہ سارا کم 31 مارچ، 1951 تکّ ختم کیتا گیا | کجھ سارا سال نہ چلن والے رجواہے سارا سال چلن والے بنائے گئے اتے جویں کہ اپر لکھیا گیا ہے، کجھ نویں بنائے گئے تے اس طرحاں جہڑیاں چینلاں دی لمبائی 1947 ویلے 375 میل سی اوہ 1957 ای. وچ 933 میل ہو گئی اتے اس طرحاں 435000 اےکڑ نویں رقبے نوں پانی ملن لگّ پیا | نتیجہ ایہہ نکلیا کہ سارے سسٹم نوں ریماڈل کرنا پیا، جس اپر 56.34 لکھ روپئے خرچ آیا | رماڈلنگ کرن نال نہر دی سمرتھا 8974 کیوسکس خریف موسم وچ ہو گئی اتے پانی دی تیبرتا 87 فیصدی ہو گئی جو کہ اک بہت وڈی کامیابی سی |
1955 وچ پنجاب دے سارے دریاواں وچ بھاری ہڑ آئے | مادھوپور دے ستھان 'تے 6 لکھ کیوسکس توں وی اپر ہڑ ریکارڈ کیتا گیا، جس نے نہر دے ہیڈّ سسٹم نوں بہت ہانی پہنچائی | ایہہ فیصلہ کیتا گیا کہ بجائے کہ سسٹم دی مرمت کیتی جاوے، مادھوپر دی تھاں 'تے اک بیرج بنا دتا جاوے، جس دی سمرتھا 6.25 لکھ کیوسکس ڈسچارج لنگھاؤن دی رکھی جاوے، پر ڈزائین 7.5 لکھ کیوسکس لئی ہویا | پانی دے گزرن لئی 2300 فٹّ دا واٹروے رکھیا گیا | بیرج دے 28 در رکھے گئے، ہر در 60 فٹّ چوڑا سی | انڈرسلوسس دے 2 سیٹ، ہر سیٹ 12 دراں دا تے ہر در 20 فٹّ دا رکھیا گیا | ایہہ کھبے پاسے دے انڈرسلوسس سن اتے سجے پاسے دے دو انڈر سلوسس سن، جنہاں دا ہر اک دا در 60 فٹّ سی |
سندھو پانیاں دی سندھی 'تے بھارت اتے پاکستان نے 19 ستمبر 1960 نوں کراچی وچ دستخط کیتے جس انوسار بھارتی پنجاب نے ستلج، بیاس تے راوی دریاواں دا پانی ورتنا سی اتے پاکستان نے چناب، جہلم اتے سندھ دریاواں دا | پاکستان نوں ستلج اتے راوی توں ملن والے پانی لئی بدلویں پربندھ کرن لئی دس سال دا سماں ملیا، جس نے 31 مارچ، 1970 نوں سماپت ہو جانا سی | اس توں پچھوں پاکستان نوں ایہناں دوواں دریاواں دے پانی نوں کلیم کرن دا کوئی حق نہیں سی |
 
[[سندھ طاس معاہدہ]] اتے [[بھارت]] اتے [[پاکستان]] نے 19 ستمبر 1960 نوں [[کراچی]] وچ دستخط کیتے جس انوسار [[بھارتی پنجاب]] نے [[ستلج]]، [[بیاس]] تے [[راوی]] دریاواں دا پانی ورتنا سی اتے پاکستان نے [[چناب]]، [[جہلم]] اتے [[سندھ دریا|سندھ]] دریاواں دا | پاکستان نوں ستلج اتے راوی توں ملن والے پانی لئی بدلویں پربندھ کرن لئی دس سال دا سماں ملیا، جس نے 31 مارچ، 1970 نوں سماپت ہو جانا سی | اس توں پچھوں پاکستان نوں ایہناں دوواں دریاواں دے پانی نوں کلیم کرن دا کوئی حق نہیں سی |
سندھ کمیشن (Indus Cominission) دی 23-28 اگست 1959 دی میٹنگ وچ فیصلہ ہویا کہ بھارت راوی دریا دا پانی پاکستان نوں دینا سندھی انوسار بند کر دیوے کیونکہ اس نے چناب دریا دے اپر بنے منگلا ڈیم توں لنک نہراں بنا کے اپنے کھیتر نوں پانی دین دا پربندھ کر لیا ہے | بھارتی پنجاب نوں اپرباری دواب دے کھیتر نوں ہور پانی ورتن لئی مل گیا | اس طرحاں 21 ڈسٹریبیوٹریز نوں سارا سال چلنیوگ بنا دتا گیا تے ہن بھارتی پنجاب وچ اپرباری دواب نہر دیاں 7 مین نہراں دی لمبائی 400 کلومیٹر اتے 247 ڈسٹریبیوٹریاں تے رجواہیاں دی لمبائی 2400 کلومیٹر ہے جو 13.43 لکھ اےکڑ کھیتر نوں سنچت کردیاں ہن |
جد ایسٹرن نہر جو دریا ستلج توں حسینیوالا توں نکلدی سی، نوں ہریکے توں تجویز ہوئے فروزپور پھیڈر راہیں پانی دین دی سکیم بنائی گئی اتے بھاکھڑا ڈیم وی بن رہا سی تے اس انوسار ہریکے دے ستھان 'تے ستلج دا پانی گھٹ جانا سی | راوی دریا دا وادھو پانی ورتنا ضروری سی، جہڑا پاکستان نوں جا رہا سی | سو، اس وادھو پانی نوں ورتن لئی ایہہ اپاء سی کہ راوی دریا دے اس پانی نوں دریا بیاس وچ سٹّ کے ہریکے لجایا جاوے تاں کہ فروزپور پھیڈر نوں پانی دتا جا سکے | سو، اک لنک نہر جو 13 میل لمی اتے جس دی سمرتھا 10،000 کیوسکس سی، بنائی گئی اتے اس دا ناں 'مادھوپر بیاس لنک' رکھیا گیا، جس دی چوڑائی 140 فٹّ اتے ڈنوگھائی 8 فٹّ سی | ایہہ لنک دریا بیاس وچ میرتھل دے لاگے پیندا ہے |
 
==لوئر چناب نہر==
 
 
سانجھے پنجاب دی ایہہ اک پرسدھ نہر سی، جس نے پنجاب دے اک وڈے بے آباد کھیتر نوں آباد کیتا اتے نہری سسٹم نوں وڈی پدھر 'تے پرسدھتا دتی، پنجاب دی دھرتی 'تے ہری-بھری کرانتی نوں جنم دتا اتے اتھوں دے لوکاں دی نہار ہی بدل دتی | لوکاں دی آرتھک تے سماجک حالت وچ وڈی تبدیلی ویکھی گئی | کھیتی باڑی اپج ودھن توں علاوہ اک وڈی ادیوگک انتی وی ہوئی | 19ویں صدی دے ادھ توں کجھ پچھوں تکّ دے سمیں تکّ ہن دا فیصلہ آباد (لائلپر)، شیخوپورا، ٹوبھا ٹیک سنگھ، جھنگ دا پورب والے پاسے پیندا کھیتر، راوی تے چناب دے سنگم تکّ دا کھیتر اک وڈا جنگلی علاقہ سی، جتھے ون، کریر، جنڈ، بیر، ملھا اتے ککر آدی دے درخت سن | کئی قسم دیاں جھاڑیاں نال بھریا ہویا ایہہ کھیتر سی | جنگلی جانور بگھیاڑ، جنگلی بلے-بلیاں، لنوبڑیاں، گدڑ، رچھّ، سور، ٹٹو آدی لائلپر ضلعے دے کھیتر وچ عامَ ویکھے جاندے سن | اس سارے کھیتر نوں ساندلبار کیہا جاندا سی | وارشک مینہہ پنج انچ توں ودھ نہیں پیندا سی | پر اس نہر دے بنن نال فصلاں ہون 'تے 1896-1900 وچ ایہہ 9.32 انچ ہو گیا اتے اگلے دہاکے تکّ 11.89 انچ |
1872-74 'چ اس نہر لئی سروے ہویا تے اس نوں برساتی نہر ڈزائین کیتا گیا، جس دا ہیڈّ رام نگر پنڈ پاس دریا چناب دے کھبے کنڈھے رکھیا گیا | 1882 وچ اک ہور سکیم بنائی گئی تے نہر دا ہیڈّ پنڈ گری گولوا کول رکھیا گیا تے نہر دی سمرتھا 1800 کیوسکس رکھی گئی، جس نے 144000 اےکڑ رقبے نوں سنچت کرنا سی | ایہہ نہر سچارو روپ وچ نہ چل سکی، کیونکہ دو مہینے وچ ہی ایہہ برساتی پانی نال آئی بھل (Silt) نال بھر گئی | اس دی بھل (غار) صاف کرکے پھر چالو کیتا گیا اتے ایہہ پھر (1888 وچ) بھل نال بھر گئی | انجینیئرنگ بھائیچارے نے دل نہیں چھڈیا تے سودھی ہوئی سکیم ایس.ای. میجر جے. ڈبلیو. اوٹلے نے سرکار نوں بھیجی، جس دی لاگت 67 لکھ روپئے آؤندی سی | ایہہ سکیم سارا سال چلن والی نہر دی سی، جس دے ہیڈّ 'تے ستھائی ویئر (Weir) وی بناؤنا تجویز ہویا | چیف انجینیئر آر. ہوم (R. 8ome) نے اس سکیم نوں سلاہندیاں سرکار نوں بھیجیا | ستھانک سرکار نے 1889 وچ گورنمینٹ آف انڈیا نوں لکھیا کہ نہر دے ہیڈّ 'تے بھل دا اکٹھا ہونا بہت خطرناک ہے تے اس وشے 'تے وچار ضروری ہے |
 
لیفٹینینٹ گورنر پنجاب سر جیمز لائل (جس نے لائلپر ناں دا شہر وسایا) نے اس سکیم دا ہور سکوپ ودھاؤندیاں ستھائی ہیڈّ ورکس اتے ویئر بناؤنا تجویز کیتا اتے نہر دا ہیڈّ کھانکی پنڈ پاس رکھنا پروانیا | اس سکیم دی کلّ لاگت 102 لکھ روپئے سی | نہر دی مین لائن دی چوڑائی 250 فٹّ، ڈنوگھائی 11 فٹّ اتے سمرتھا 11000 کیوسکس رکھی گئی | کھانکی پنڈ وزیر آباد توں 8 میل تھلے دریا چناب 'تے ستھت ہے | نہر دی فائینل سکیم جس دی لاگت 265 لکھ روپئے سی تے جس نے 3823 ورگ میل نردھارت رقبے نوں کمانڈ کرنا سی اتے 1100000 اےکڑ رقبے نوں سنچت کرنا سی، سیکریٹری آف سٹیٹ گورنمینٹ آف انڈیا ولوں پروانی گئی |
 
اس نہر دی سبھ توں وڈی برانچ گوگیرا برانچ سی، جہڑی نہر دی مین لائن دے 28ویں میل توں نکلدی سی، جس دی لمبائی 55 میل ہے، جتھے آ کے ایہہ دو برانچاں گوگیرا لوئر اتے برالا وچ ونڈی جاندی ہے، جنہاں دی کرم وار لمبائی 77 اتے 46 میل ہے | جتھوں ایہہ برانچاں نکلدیاں، اتھوں ہی تھوڑھی دور سجے پاسیوں کوٹ نکا برانچ نکلدی ہے، جس دی لمبائی 18 میل ہے | مین لائن چالیویں میل 'تے آ کے تنّ برانچاں جھنگ، رکھ اتے میاں علی برانچاں وچ ونڈی جاندی ہے | جھنگ برانچ دی سمرتھا 3000 کیوسکس اتے لمبائی 62 میل ہے، جتھے ایہہ دو شاکھاواں جھنگ لوئر (لمبائی 38 میل) اتے بھوانا (لمبائی ساڈھے 7 میل) وچ ونڈی جاندی ہے | رکھ برانچ اتے میاں علی برانچاں دی کرم وار لمبائی 55 اتے 27 میل ہے |
اک پاسے لوئر چناب نہر دی اساری ہو رہی سی، دوجے پاسے ساندلبار دے وڈے کھیتر نوں جنگل رہت کیتا جا رہا سی، تاں کہ بن رہی نہر دے پانی نال بھومی نوں سنچت کیتا جا سکے | بٹش حکومت نے پنجاب دے زلھاں وچوں لوکاں نوں اس نویں بن رہی چناب کالونی وچ وسن لئی پریرت کیتا تاں کہ جنگل پٹے جا سکن اتے اوہناں نوں بھومی الاٹ کیتی جا سکے | 1901 دی جن گننا انوسار چناب کالونی وچ 539493 پرواسی لوک اتھے پہنچ چکے سن، جنہاں وچ سیالکوٹ ضلعے توں 103000، امتسر 68000، جالندھر 57000، گورداس پور 44000، ہشیارپور 35000، لاہور 29000، گجرات 25000، لدھیانہ 18000، شاہ پور 16000 اتے فروزپور دے 15000 لوک سن | اس توں مگروں ایہناں زلھاں اتے ہور زلھاں دے لوک دھڑادھڑ اتھے پجے |
 
[[ساندل بار]] وچ ستھاپت کیتی گئی اس نہری کالونی لئی ای.ڈی. میکلاگن کالونائیجیشن افسر 1892 وچ نیوکت ہون 'تے لوکاں نوں وستھاپت کرن دا کم شروع ہویا، جو 1905 وچ سماپت ہویا | ہیٹھ لکھے انوسار الاٹمینٹ کیتی گئی:
*کھیتیہراں جاں آبادکاراں نوں 20 سال دے ملکیئتی ادھیکار اس شرط 'تے دتے گئے کہ اوہ اپنا نواس ستھاپت رکھنگے تے زمین نوں واہن-بیجنگے | اس شرینی وچ زمینی گرانٹ ادھے مربعے توں لے کے تنّ مربعیاں تکّ سی، جو مفت سی | اک مربع 27.78 اےکڑ دے برابر سی |
* سرمائیداراں نوں چھ مربعیاں توں 20 مربعیاں تکّ زمین اوہناں دی حالت انوسار دس روپئے توں 20 روپئے پرتی اےکڑ دا نذرانہ لے کے دتی گئی | ملکیئتی ادھیکاراں لئی 20 روپئے دس آنے (20.62) پرتی اےکڑ دے وی لئے گئے |
* فوجیاں اتے کھیترپالاں (Yeomen) نوں ہورناں لوکاں والیاں شرطاں انوسار زمین دتی گئی پر ایہہ چار جاں پنج مربعے سی اتے 6 روپئے پرتی اےکڑ نذرانہ لے کے ملی |
* ساندلبار دے جانگلی چرواہیاں نوں زمین وی دتی گئی |
*اس کھیتر دے اوٹھ پالکاں نوں وی زمین الاٹ ہوئی | 1905 تکّ الاٹ ہوئی ساری بھومی دا ویروا اس پرکار ہے:
**کھیتیہراں جاں آبادکاراں نوں : 948000 اےکڑ
**سرمائیداراں نوں : 122000 اےکڑ
**فوجی اتے کھیترپالاں نوں : 142000 اےکڑ
**جانگلی چرواہے : 254800 اےکڑ
**آسپاس دے زلھاں دے ذمیندار : 127000 اےکڑ
**اوٹھ پالک : 85000 اےکڑ
**نیلامی نال ویچی بھوئیں : 24500 اےکڑ
*کلّ : 1703300 اےکڑ
 
اوٹھ پالکاں نوں زمین اس شرط 'تے گرانٹ وچ دتی گئی کہ اوہ اوٹھ آواجائی لئی پالنگے | چار جاگیراں 12ویں گھوڑسوار، 13ویں گھوڑ سوار، 15ویں لانسرز اتے 18ویں ٹوانا لانسرز سینا نوں گھوڑیاں دے فارماں (واڑے) نوں بناؤن لئی دتی گئی | 1915 دے انت تکّ کلّ زمین 1873807 اےکڑ الاٹ ہوئی | سرمائیداراں وچ بیدی، سوڈھی، ٹوانے، سیید، [[سیال]] اتے ہور پنجاب دے دھنی لوک سن | آبادکاراں وچ [[جٹّ]]، کمبوج، سینی، لبانے، راجپوت، مذہبی اتے عیسائی آدی لوک سن |
 
1892-93 اس نہر دی رکھ برانچ تے [[ضلع گجرانوالہ]] دی تحصیل خانقاہ ڈوگراں وچ زمینی الاٹمینٹ شروع ہوئی | ایہہ تحصیل پھر ضلع شیخوپورا ستھاپت ہون 'تے اس ضلعے نوں تبدیل کر دتی گئی | اس تحصیل وچ الاٹمینٹ دا کم 1896 تکّ چلدا رہا | جویں-جویں جنگل آباد ہندا رہا اتے اس نہر دا سسٹم وسدا رہا، زمین الاٹمینٹ دا کم وی چلدا رہا | اس نہر دی جھنگ برانچ دی اساری دا کم 1899 وچ ہتھاں وچ لیا گیا اتے اس دے کھیتر وچ لوکاں نوں وساؤن دا کم 1905 وچ ختم کر دتا گیا | اکا-دکا وسیبے دا کم 1930 تکّ چلدا رہا |
 
لوئر چناب نہر 'تے 1915 دے اخیر تکّ 1873707 اےکڑ زمین الاٹ ہوئی، جہڑی 1930 وچ 1934930 اےکڑ ہو گئی | لائلپر دا پرسدھ شہر جس نوں ہن فیصلہ آباد کیہا جاندا ہے | نیہہ 1896 وچ پنجاب دے لیفٹینینٹ گورنر سر جیمز لائل دے ناں 'تے رکھی گئی | پنجاب دے پرسدھ انجینیئر سر گنگا رام نے اس خوبصورت شہر نوں ڈزائین کیتا، جس نوں اک وڈی ورگاکار شکل دتی گئی | پھر اس نوں چار چھوٹے ورگاں وچ ونڈیا گیا | جس دے کیندر وچ گھنٹہ گھر بنایا گیا | اس گھنٹے گھر توں سورجی کرناں وانگ اٹھ بازار بنائے گئے | ایہہ سارے بازار سرکولر سڑکاں نال جڑے ہوئے سن | شہر دا پہلا رقبہ 3 ورگمیل سی، جہڑا ہولی-ہولی ودھدا گیا | پہلاں لائلپر جھنگ ضلعے دی تحصیل سی، پھر اک دسمبر 1904 نوں اس نوں ضلع بنا دتا گیا | اس ضلعے دیاں چار تحصیلاں لائلپر، جڑھانوالا، سمندری اتے ٹوبھا ٹیک سنگھ سن |
 
چناب نہر کالونی دے آباد ہون نال کھیتی باڑی دی اپج بہت ہون لگّ پئی، خاص کرکے کپاہ/نرما اتے کنک، پر جنس دے منڈیکرن دی سمسیا آؤن لگی، کیونکہ آواجائی دے سادھن گھٹّ ہون کارن کسان اپنی اپج نوں منافعے لئی دور منڈیاں وچ لجا نہیں سکدے سن | لاہور-امتسر ریلوے لائن 1861 وچ ہی بن گئی سی اتے اگلے 30-40 سالاں وچ ریلوے دا جال وچھ گیا اتے نہری بستیاں دا کھیتر وڈیاں منڈیاں نال جڑ گیا | وزیر آباد-کھانےوال ریلوے لائن 1890-1900 وچ بنی، جہڑی چناب بستی وچوں لنگھدی سی تے اس طرحاں ایہہ کھیتر کراچی نال جڑ گیا | لوئر چناب نہر دے کھیتر وچ 1192 میل سڑکاں 1908 تکّ بن گئیاں سن |
 
لائلپور ضلع تے اس دے آس-پاس دے ہور ضلعےآں وچ خوش حالی آؤن اتے اتے کھیتی دی اپج بہت ہون 'تے اس کھیتر نوں پنجاب دا [[کیلیفورنیا]] کیہا جاندا سی | اتری بھارت وچ پہلا کشی کالج لائلپر وچ ستھاپت ہویا، جس نے بہت پرسدھتا پراپت کیتی، جو دیش دی ونڈ مگروں یونیورسٹی وچ تبدیل ہویا | اس کھیتر دی معیشت سدھرن نال [[ضلع ساہیوال|منٹگمری]] [[ضلع ملتان|ملتان]] ضلعےآں وچ وی نویاں نہراں نکلیاں | [[بیکانیر ریاست]] لئی حسینیوالا توں [[ستلج]] وچوں [[بیکانیر نہر]] کڈھی گئی تے پھر پنجابی کسان ایہناں کھیتراں وچ وی جا وسے |
 
1932 وچ [[چناب]] دریا وچ بھاری ہڑ آیا، جس کارن [[لوئر چناب نہر]] دے ویئر دا بھاری نقصان ہویا اتے اتھے چھ دراں والا ویئر دوبارہ بنایا گیا اتے ہر اک در دی چوڑائی 500 فٹّ رکھی گئی | 1940-41 وچ اس نہر دی کمانڈ تھلے کلّ رقبہ 3671267 اےکڑ سی | دیش دی ونڈ مگروں پاکستان سرکار نے نہر دی سمرتھا 12043 کیوسکس کر لئی تے اس طرحاں نہر دی کمانڈ تھلے کلّ رقبہ 3700226 اےکڑ ہو گیا |
 
معاشی خوش حالی آؤن 'تے کھیتر وچ کئی سکول اتے کالج کھلھے | لوکاں وچ نوچیتنا بے دار ہوئی، [[پگڑی سنبھال جٹا]]، [[گرودوارہ سدھار لہر]] اتے [[اکالی لہر]] نے جنم لیا | اکالی لہر نوں چلاؤن والے لوک اسے نہر دے کھیتر دے ہی سن، جنہاں وچ پرسدھ ناں ہن ماسٹر سندر سنگھ لائلپری، تیجا سنگھ سمندری، ہرچند سنگھ رئیس لائلپر، منگل سنگھ گلّ تے گیانی کرتار سنگھ آدی | ننکانہ صاحب دے ساکے وچ شہید ہون والے 90 فیصدی توں وی ودھ شہید اسے کھیتر دے سن | اسے نہری کھیتر دے پنڈ چکّ نمبر 105 بنگے (گوگیرا برانچ) دے رہن والے شہید اعظم [[بھگت سنگھ]] سن اتے اوہناں دے ساتھی سکھدیو لائلپر شہر دے | بھگت سنگھ دے چاچا اجیت سنگھ، جتھیدار چھانگا سنگھ پتا جتھیدار جگدیو سنگھ تلونڈی، اکھاں دے بہت ہی پرسدھ ڈاکٹر ہربھجن سنگھ گوجرا، پرسدھ انجینیئر [[سر گنگا رام]]، ساہت دے بابا بوہڑ پنرسیپل سنت سنگھ سیکھوں، کہانی کار کلونت سنگھ ورک، چیف ایئر مارشل ارجن سنگھ، کھیتی باڑی ارتھ شاستری اتے پٹیالہ [[پنجابی یونیورسٹی]] دے سابقہ اپ-کلپتی سردارا سنگھ جوہل، ہاکی دے پرسدھ کھلاڑی پتھیپال سنگھ، لالا جگت نارائن، [[راجستھان]] دے گورنر سورگواسی دربارا سنگھ، اتہاسکار اتے [[گرو نانک دیو یونیورسٹی]] دے سابقہ اپ-کلپتی ڈاکٹر: جے. ایس. گریوال، سر سکندر حیات خاں ٹوانا، خضر حیات خاں ٹوانا، پہلوان رستم-اے-ہند کیسر سنگھ، پہلوان سوہن چیلیوالیا اتے ہزارا سنگھ بہوڑو آدی اسے نہری کھیتر نال سبندھ رکھدے سن | اس نہری بستی دی خوش حالی اتے امیری سکھ بھائیچارے دے آبادکاراں کرکے آئی جنہاں ہڈّ بھنویں محنت کیتی | مائیکل الائیز آرتھر (The Indus Rivers، 1 Study of the 5ffects of the Partition. PP. 174-75 ) دا کہنا ٹھیک ہے کہ 'بہتے پاکستانی اج ایہہ مننگے کہ نہری بستیاں وچ سکھ آبادکاراں دا یوگدان اتہاسک سی |
==لوئر جہلم نہر==
 
 
 
اس نہر دی اساری توں پہلاں اس دے کھیتر وچ کجھ برساتی نہراں پیندیاں سن، جنہاں نوں اس نہر دے چلن ویلے سارا سال چلن والیاں نہراں وچ تبدیل کر دتا گیا سی |
 
ایہہ نہر [[جہلم]] دریا دے کھبے کنڈھے توں [[ضلع گجرات|گجرات ضلعے]] وچ پیندے پنڈ مونگ رسول دے نیڑیوں کڈھی گئی | مونگ رسول اوہ تھاں ہے، جتھے برٹش سرکار نے سبھ توں پہلاں پنجاب وچ پالیٹیکنک انجینیئرنگ کالج کھولھا سی، جس نے پنجاب اتے دیش نوں وڈی سنکھیا وچ سبارڈینیٹ انجینیئر مہیا کیتے | ایہہ نہری سسٹم 1892 وچ شروع ہویا اتے اس دا سنچائی کھیتر دریا [[چناب]] اتے جہلم دا اوہ درمیانی علاقہ سی، جہڑا جہلم دے کنڈھے پیندے میانی قصبے اتے چناب دے کنڈھے [[پنڈی بھٹیاں]] نگر تکّ جے اک لکیر کھچیئے تاں اس دے پچھم والے پاسے پیندا سی | پہلاں اتھے 4100 فٹّ لمبا ویئر بنایا گیا اتے نہر دا ہیڈّ ریگولیٹر تے اس اپر اک پل بنایا گیا، جس دے 8 سپین سن اتے ہر اک سپین دی لمبائی 24.5 فٹّ سی | مین لائن دی چوڑائی 140 فٹّ اتے ڈنوگھائی 7.5 فٹّ سی | ڈسچارج 3800 کیوسکس سی | مین لائن دے 38ویں میل توں اک شاہ پور ناں دی برانچ نہر نکلدی سی | اس برانچ تھلے امپیریئل، صوبائی اتے پرائیویٹ برساتی نہراں دا کھیتر پیندا سی، جس نوں ہن سارا سال پانی ملن لگّ پیا سی | 39ویں میل 'تے مین لائن ناردرن (اتری) اتے سدرن (دکھنی) دو برانچاں وچ ونڈی جاندی سی | سدرن (دکھنی) برانچ بار کھیتر دے اچے سرے دے بہت نیڑیوں گزردی سی | مین لائن اتے برانچاں دی لمبائی لگپگ 167 میل سی اتے اس دیاں ڈسٹریبیوٹریز دی لمبائی 960 میل سی | نہر دا ادگھاٹن 30 اکتوبر 1901 نوں ہویا |
 
اس نہر دے کمانڈ ایریئے دا چنگی طرحاں نریکھن کیتا گیا | سیم دی سمسیا توں بچن لئی 20ویں صدی دے شروع وچ ایہہ تجویز کیتا گیا کہ جتھے دھرتی ہیٹھلے پانی دا پدھر 40 فٹّ جاں اس توں بہتا ہے، اس کھیتر وچ سارے رقبے دے 50 فیصدی نوں ہی پانی نال سنجیا جاوے اتے جتھے پانی دا پدھر 25 فٹّ تے 40 فٹّ وچکار ہے، اتھے 40 فیصدی رقبے نوں پانی دتا جاوے اتے جتھے پانی دا پدھر 25 فٹّ توں تھلے ہے اتھے 25 فیصدی کھیتر نوں سنچت کیتا جاوے | اس طرحاں کرن نال سیم دی سمسیا توں کسے حد تکّ بچیا جا سکدا سی | پرسدھ پترکار [[خشونت سنگھ]] جنہاں دا پنڈ اتے زمین اسے نہر دے کھیتر ادھین شاہ پور (سرگودھا) ضلعے وچ پیندی سی، نے لکھیا ہے کہ لوئر چناب نہر نے چناب کالونی دے واسیاں دے سماجک جیون 'تے بڑا وڈا اثر چھڈیا | چناب کالونی وچ ملی کامیابی کارن شاہ پور دے ریتلے تھل کھیتر نوں وی اوہو کامیابی جہلم دے پانیاں نال ملی | (ہسٹری آف سکھز بھاگ-2، پنہ 116)، 1941-42 وچ اس نہر تھلے سنچائی یوگ کھیتر 1239597 اےکڑ سی اتے ایہہ نہر شاہ پور ضلع، گجرات اتے جھنگ زلھاں دے کجھ بھاگاں نوں پانی دندی سی |
 
==ٹرپل کینال پراجیکٹ==
 
 
[[انگلینڈ]] اک چھوٹا جیہا دیش ہے، جتھے نہراں 'تے ڈیم نہیں سن | اس واسطے برٹش لوک نہراں دی اساری وچ کوئی تجربہ نہیں سن رکھدے | اوہناں نے نہراں بناؤن دی کلا [[اٹلی]] دے انجینیئراں توں سکھی اتے پنجاب وچ نہراں بناؤنیاں شروع کیتیاں |
 
ٹپل کینال پراجیکٹ انگریز حکومت ولوں بنایا گیا اک ادبھت پراجیکٹ سی | [[سرہند نہر]]، [[لہندی یمنا نہر]]، [[اپرباری دوآب نہر]]، [[لوئر چناب نہر]] اتے [[لوئر جہلم نہر]] توں حاصل کیتے تجربے انوسار اوہ بڑے اوکھے پراجیکٹاں نوں ہتھ پاؤن لگّ پئے سن | اوہناں دی سیانپ اتے تیز سوچ اگے نتمستک ہونا پیندا ہے | اس پراجیکٹ ادھین ہیٹھ لکھیاں تنّ نہراں بنائیاں گئیاں:
*(1) [[اپر جہلم نہر]]
*(2) [[اپر چناب نہر]]
*(3) [[لوئر باری دوآب نہر]]
 
اس پراجیکٹ دی لوڑ اس واسطے پئی کہ [[راوی دریا]] وچوں [[اپرباری دوآب نہر]] کڈھن نال راوی وچ پانی بہت گھٹ گیا اتے اس طرحاں راوی دے ہیٹھلے پاسے اس وچوں کوئی نہر کڈھنی اسمبھو سی، جدکہ [[لاہور]] دے دکھن وچ منٹگمری ([[ساہیوال]]) ضلعے دا بہت وڈا کھیتر اک ریگستان دی شکل وچ ویران پیا سی | اک پرسدھ نہری انجینیئر سر جان بینٹن نے اس سمسیا دا حلّ سوچیا | [[جہلم دریا]] وچ پانی بہت سی، سو، اس نے تجویز کیتا کہ جہلم اتے چناب دریاواں دے پانی نوں [[ضلع ساہیوال|منٹگمری ضلعے]] دی بھوئیں نوں سنجن لئی ورتیا جاوے | اپر لکھیاں تنّ نہراں اس پراجیکٹ دا انکھڑواں انگ ہن |
===[[اپر جہلم نہر]]===
ایہہ نہر منگلا دے ستھان توں گجرات ضلعے دی حد توں تھوڑھا اپروں جہلم دریا دے کھبے کنڈھے توں کڈھی گئی سی، جس دی سمرتھا 12000 کیوسکس سی | چج دواب (چناب اتے جہلم نال بنن والا دوابا) دا 3،50،000 اےکڑ کھیتر سنجن توں بعد ایہہ نہر دریا چناب وچ مرالا دی تھاں ڈگدی ہے | اس نہر 'تے 1905 ای: وچ کم شروع ہویا اتے 1916 وچ سنجائی لئی کھولھی گئی | سال 1941-42 وچ چج دواب دا 502292 اےکڑ کھیتر اس دی کمانڈ تھلے سی | ایہہ کھیتر نہر دے سجے پاسے ستھت سی، جدکہ کھبے پاسے دا کھیتر اچا ہون کرکے آباد نہ ہو سکیا |
===[[اپر چناب نہر]]===
جہلم دریا دا جو پانی مرالا دی تھاں 'تے چناب وچ سٹیا گیا سی، نوں ورتن لئی ایہہ نہر کڈھی گئی سی | ایہہ نہر 1913 وچ بن گئی سی | اپنیاں دو برانچاں نوکھر برانچ اتے رایا برانچاں راہیں 6،50،000 اےکڑ (بعد وچ 1600000 اےکڑ) ضلع سیالکوٹ، گجراں والہ، لاہور اتے شیخوپورا دا کھیتر سنج کے ایہہ راوی دریا 'تے بلوکی دے ستھان 'تے سپرپیسج راہیں دریا نوں پار کردی ہے |
===[[لوئر باری دوآب نہر]] (ایل.بی.ڈی.سی.)===
اپر چناب نہر دا ناں بلوکی ہیڈّ (ضلع لاہور) سپرپیسج راہیں راوی پار کرن اپرنت لوئر باری دواب نہر ہو جاندا ہے | اج دے [[اوکاڑا]]، [[ضلع ساہیوال|منٹگمری]]([[ساہیوال]])، ضلع خانیوال|خانیوال]] ضلعےآں وچوں ہندی ہوئی 215 کلومیٹر دا فاصلہ طے کرکے ایہہ ٹبّ ناں دے ستھان 'تے ختم ہندی ہے | اس کھیتر نوں وساؤن لئی ودھیا سکھ واہیکار شرینیاں نوں اتھے ستھاپت کیتا گیا، جنہاں وچ جٹّ، کمبوج، سینی، لبانے اتے مذہبی سکھ سن جو پنجاب دے بھرویں آبادی والے زلھاں توں اتھے وسن لئی بٹش حکومت ولوں سدے گئے سن | اس طرحاں جہلم دریا دا وادھو پانی اس کھیتر وچ لیاندا گیا تے اک صدی پہلاں ایہہ اک انوٹھا پراجیکٹ سی |
 
[[لوئر باری دوآب نہر]] دیاں کئی ڈسٹریبیوٹریاں ہن، جویں کہ بیروا، گنجیبار، ددپھولیہانا، چیچہ وطنی، کسووال، جہانیاں، دھولر، چکشاہانہ اتے فورسٹ آدی جنہاں نال لگپگ 13 لکھ ایکڑ بھومی سنچت ہندی سی | تھوڑھا کھیتر [[ملتان]] ضلعے دا وی آؤندا ہے، 1941-42 وچ اس نہر ادھین 1438166 اےکڑ بھومی نوں پانی ملیا |
 
ٹرپل کینال پراجیکٹ دے مکمل ہون 'تے ایہہ تنّ نہراں اتے دو [[لوئر چناب نہر]] اتے [[لوئر جہلم نہر]] اکجٹتا وچ آپسی طور 'تے بجھیاں ہوئیاں سن اتے ایہناں نوں اک اکائی وجوں چلایا جاندا سی | جہلم اتے [[چناب]] دریاواں وچ پانی دی اپلبدھی انوسار اجیہا کیتا جاندا سی | ایہناں توں تھلے نکلدیاں نہراں ستنتر روپ وچ چلدیاں سن اتے اک-دوسری 'تے نربھر نہیں سن | لاہور سکتریت ولوں ایہناں پنج نہراں وچ پانی ونڈ کے چھڈیا جاندا سی |
 
==ستلج ویلی پراجیکٹ==
 
 
ستلج اتے بیاس دریاواں دے سنگم ہریکے توں تھلے ایہناں دوواں دریاواں دی دھارا نوں ستلج ہی کیہا جاندا سی اتے اس کھیتر وچ بہت ساریاں برساتی نہراں بنیاں ہوئیاں سن، جنہاں وچ پانی دی ہوند غیر-یقینی رہندی سی کیونکہ اپر ستلج وچوں سرہند نہر اتے فروزپور ضلعے وچ گرے کینالز اتے بیاس وچوں ہشیارپور ضلعے وچ شاہ نہر کڈھن نال پانی دی کافی کھپت ہو جاندی سی | ایہناں برساتی نہراں دے کھیتر وچ پانی دی سپلائی یقینی بناؤن لئی سارا سال چلن والیاں نہراں دی اساری ضروری سی | اس سمسیا دے حلّ لئی ستلج ویلی پراجیکٹ ناں دی سکیم 1906-1908 وچ بنائی گئی پر اس نوں ٹالنا پیا کیونکہ بہاول پور ریاست وچ اتے بٹش حکومت وچ اس سکیم بارے کجھ متبھید سن | 1906 وچ بیکانیر ریاست نے پانی لین لئی بینتی کیتی، جس دا بہاول پور ریاست نے بیکانیر دے غیر-ریپیریئن ریاست ہون کرکے ورودھ کیتا | پر 1920 وچ ایہناں دوواں ریاستاں اتے بٹش حکومت وچ رضامندی ہو گئی کیونکہ بیکانیر ریاست پانی لئی پنجاب سرکار نوں رائلٹی دین لئی سہمت ہو گئی | اس پروجیکٹ ادھین گیاراں نہراں ہیٹھ لکھے انوسار بناؤنیاں تجویز ہوئیاں | ایہناں نہراں دا ویروا اس پرکار ہے:-
• حسینیوالا ہیڈّ ورکس : اس تھاں توں ستلج دے کھبے کنڈھے توں 2 نہراں بیکانیر نہر (گنگ کینال) جس نے بیکانیر ریاست دے کھیتر نوں پانی دینا سی، بنائی گئی اتے دوسری ایسٹرن کینال جس نے فروزپور ضلعے دے کھیتر نوں سنجنا سی، تیسری نہر دریا دے سجے کنڈھے توں دیپالپر ناں دی نہر سی، جہڑی ہن پاکستان دے کھیتر وچ پیندی ہے |
• سلیمانکی ہیڈّ ورکس : اس تھاں توں وی کھبے کنڈھے توں ایسٹرن سدیکیاں نہر اتے پھورڈواہ نہر، دو نہراں کڈھیاں گئیاں، سجے کنڈھے توں پاکپٹن نہر | ایہناں تناں نہراں دیاں تنّ ہی برانچ نہراں سن، جنہاں دے کرم وار ناں سن ملک برانچ، میکلوڈگنج برانچ اتے کھدر برانچ |
• اسلامکی ہیڈّ ورکس : اس تھاں توں کھبے پاسیوں دو نہراں بہاول نہر اتے کائمپر نہراں نکلدیاں سن | بہاول نہر دیاں دو برانچ نہراں احمدپور برانچ اتے ڈیزرٹ برانچاں سن | سجے کنڈھے میلسی ناں دی نہر نکلدی سی | اس دیاں دو چتوین اتے لودھراں برانچاں سن |
• پنجند ہیڈورکس : اس تھاں توں اباسیاں اتے پنجند ناں دیاں دو نہراں کڈھیاں گئیاں | اباسیاں نہر دی کوئی برانچ نہیں سی | پنجند نہر دیاں تنّ برانچ نہراں، جنہاں دے ناں صادق برانچ، رہیمیار خاں اتے منچن برانچاں سن | سلیمانکی ہیڈّ ورکس توں بعد وچ پانی دی لوڑ نوں مکھ رکھدیاں منٹگمری پاکپٹن لنک ناں دی اک ہور نہر بنائی گئی |
ایہناں ساریاں نہراں دے کھیتر وچ پنجاب دی گھنی سنکھیا والے زلھاں وچوں لوکاں نوں لجا کے بٹش حکومت اتے بیکانیر اتے بہاول پور ریاستاں دے شاسکاں نے وسایا اتے زمیناں الاٹ کیتیاں، ایہناں نہراں وچوں کیول حسینیوالا ہیڈّ ورکس توں نکلدیاں تنّ نہراں اتے ہیڈورکس بارے سنکھیپ ویروا لکھیا جاندا ہے |
حسینیوالا ہیڈّ ورکس دی اساری : سرویء آف انڈیا دے 1863 دے نقشے درساؤندے ہن کہ اس تھاں دریا دو حصیاں وچ وگدا سی | دریا دی دوجی لہر قصور والے پاسے لگپگ 5 کلومیٹر دور سی اتے پنڈ گنڈا سنگھ والا پاس سی | کھبے پاسے دی شاخ اپر قیصر-اے-ہند پل ریلوے اتے سڑکی آواجائی لئی سانجھے طور 'تے ورتیا جاندا سی | ایہہ پل 1887 ای: وچ مکمل ہویا | قصور والے پاسے دے وہن نوں بند کر دتا گیا | پر 1900 وچ دریا پھر اس رستے وگن لگّ پیا، جس نوں پھر پکے طور 'تے مضبوطی نال بند کر دتا گیا | قیصر-اے-ہند پل دی کلّ لمبائی 4291 فٹّ سی | 1920 وچ ریلوے دی ہیوی ٹریفک نوں ویکھدیاں اس پل توں تھوڑھا تھلے والے پاسے اک ہور ریلوے پل بنا دتا گیا اتے نال ہی سڑکی آواجائی لئی وی اک پل جوڑ دتا گیا | اتھے ایہہ لکھنا ضروری ہے کہ پرانے پل دے سجے پاسے دے ابٹمینٹ دے نیڑے ہی شہید-اے-اعظم سردار بھگت سنگھ اتے اوہناں دے ساتھیاں راجگرو اتے سکھدیو دیاں بعد وچ سمادھیاں بنائیاں گئیاں |
حسینیوالا ہیڈورکس دی تھاں 'تے اک ویئر بنایا گیا، جس دی سمرتھا 3،50،000 کیوسکس پانی نوں سنبھالن لئی سی | 25 گیٹ لائے گئے اتے ہر سپین دی لمبائی 60 فٹّ رکھی گئی | 17 دسمبر، 1921 ای: نوں بیرج بناؤن دا کم شروع ہویا | پانی 25 اکتوبر، 1927 نوں چھڈیا گیا | وائسرائے ہند نے اس دا ادگھاٹن کیتا | ریلوے آواجائی 17 جون، 1928 نوں چالو ہوئی اتے سڑکی پل 4 اپریل، 1929 نوں |
پہلاں بہاول نگر توں چونے نوں ساڑن اتے اس دی سپلائی دا پربندھ کیتا گیا سی | اسے سمیں سیمینٹ دی قیمت 60 روپئے توں ڈگّ کے 30 روپئے پرتی ٹن ہو گئی اتے اس طرحاں پنجاب سیمینٹ کمپنی نے ہیڈورکس دے کماں 'تے ورتن لئی سیمینٹ سپلائی کیتا | حسینیوالا ناں دے اک چھوٹے جہے پنڈ دے ناں 'تے اک ریلوے سٹیشن ہیڈّ ورکس توں اک میل دی وتھّ 'تے ستھاپت کیتا گیا اتے اڈّ-اڈّ تھاواں 'تے سامان پہنچاؤن تے جمع کرن لئی لگبھگ 21 کلومیٹر لمیاں ریلوے سائیڈنگز بنائیاں گئیاں | ورکشاپاں، سٹور، پاور ہاؤس، اٹاں دے سٹور اتے کئی عارضی ہٹ بنائے گئے | اس توں علاوہ چوڑی پٹڑی دی ریلوے لائن اتے ٹریمویء لائیناں وچھائیاں گئیاں تاں جو دریا وچوں پٹی مٹی نوں دور لجا کے سٹیا جاوے اتے اساری لئی لوڑیندے سامان نوں سٹوراں توں لیاندا جاوے | بہت ساری بجلی دی ورکشاپاں نوں چلاؤن لئی آوشکتا سی، جس نوں وکرز پیٹر کروڈ آئل جنریٹنگ سیٹاں نال پیدا کیتا گیا | اس بجلی نوں ورکشاپاں وچ ورتیا گیا | ہائی ٹینشن لائیناں راہیں اس بجلی نوں پمپاں، کنکریٹ مکسچراں اتے ونچز آدی نوں چلاؤن لئی ورتیا گیا | لگپگ 20 بسائرس ایکسکیوٹرز پائیل ڈرائیونگ مشیناں، کھوہیاں گالن والے پلانٹ، سٹون کرشرز اتے بال ملز آدی موقعے 'تے ورتے گئے | اس ویلے نرسندیہ ایہہ اک بہت وڈا کم سی |
 
==حویلی کینال اتے سدھنائی کینال==
 
حویلی نہر چناب جہلم دریاواں دی سانجھی دھارا وچوں تمو ہیڈورکس توں نکلدی ہے اتے رستے وچ کئی رجباہیاں راہیں جویں کہ ہسووالی، شورکوٹ، گھگّ اتے درکھانا راہیں بھومی دی سنچائی کردی ہوئی ریلوے سٹیشن عبدل حکیم پاس دریا راوی وچ جا ڈگدی ہے | اس نہر دا پراجیکٹ 1937 وچ منظور ہویا اتے 1939 وچ نہر مکمل ہوئی | حویلی نہر دی مین لائن پکی بنائی گئی اتے باقی سسٹم کچا سی | تمو دے ستھان 'تے نہر دا بیرج وی 1939 وچ بنیا، جس دا دریا وچ 645000 کیوسکس پانی لنگھن لئی ڈزائین کیتا گیا | اس نہر نال 7 لکھ اےکڑ رقبے نوں سارا سال پانی دتا جاندا سی |
سدھنئی نہر : ایہہ نہر دریا راوی دے کھبے کنڈھے توں ملتان ضلعے دے کھیتر نوں سنجن لئی کڈھی گئی سی | اس نہر دا ناں سدھنئی تاں پیا کیونکہ ایہہ دریا راوی دے 12 کو میل اس حصے 'چ پیندی ہے، جتھے راوی تلمبا دے ستھان توں لے کے سرائے سدھو تکّ بالکل سدھی بناں کسے ول-ونگ توں وگدی ہے | ایہہ نہر 1886 وچ چالو ہوئی، جس دا ویئر 737 فٹّ لما سی | مین لائن دی چوڑائی 90 فٹّ تے سمرتھا 1820 کیوسکس سی | 30 میل دا سفر کرکے دو ڈسٹریبیوٹریاں نکلدیاں سن، جو کلّ پانی دا تیجا حصہ کھچّ لیندیاں سن | 11 ہور ڈسٹریبیوٹریاں رل کے 595 ورگ میل دے کھیتر وچ سنچت کردیاں سن | اس کھیتر وچ وی بٹش سرکار نے پنجاب دے ہور زلھاں توں محنتی کسان لیا کے وسائے اتے بہوتیاں نوں 90 اےکڑ دے پلاٹ الاٹ کیتے گئے کیونکہ راوی دے اپرلے حصے وچ اپر باری دواب نہر راوی دا بہتا پانی لے لیندی سی | سو، بہار دے موسم وچ اتھے راوی وچ پانی بہت گھٹ جاندا سی، سو، اس موسم دیاں فصلاں نوں کھوہاں دے پانی نال سنجیا جاندا سی | پہلے وشو یدھ توں بعد بٹش سرکار نے کئی سنچائی دیاں سکیماں تیار کیتیاں اتے اوہناں دی اساری کیتی گئی | کئی پرانیاں پراجیکٹاں وچ لوڑ مطابق سودھ کیتی گئی | سدھنئی نہر وی ایہناں وچوں اک سی |
اس نہر دی سبھ توں لمی برانچ نہر شجاباد ناں دی ہے، جہڑی ملتان دے پچھم وچ وگدی ہے | اس دی ٹیل توں گجو ہٹاں ناں دی برانچ نکلدی ہے | اس نہر دیاں ڈسٹریبیوٹریاں دے ناں سن، پھازلشاہ، چوپڑہٹا، حشمت مرولی، کوٹلی بھلا، ککڑہٹا، جیوالا، مدینہ، سجانپر، نیلہر، کبیر والا، چنوان، ماہنی سیال اتے میانی | اس نہر دے کھیتر وچ پنڈ وساؤن لئی کوئی پکے رول نہیں سن | ملتان دے ڈپٹی کمیشنر نے پہلی وار 1927 وچ کجھ رولاں دے پروانگی دتی |
حویلی نہر نوں سدھنئی نہر وچ پانی دی ماترا ودھاؤن لئی وی ورتیا جاندا سی |
رنگ پور نہر : ایہہ نہر تمو ہیڈّ ورکس توں چناب تے جہلم دریاواں وی سانجھی دھارا توں سجے پاسے توں بٹش سرکار ویلے کڈھی گئی | ایہہ دریا دے نیڑے-نیڑے وگدی تے بیٹ ایریئے نوں سنجدی ہے | ایہہ جھنگ اتے مزپھراباد زلھاں دے کھیتر نوں پانی دندی ہے اتے اس دی اک ہی مزپھرپر ناں دی برانچ ہے، جس دی ٹیل توں ہاجیواہ ڈسٹریبیوٹری نکلدی ہے |
 
==[[بیکانیر نہر]] (گنگ کینال)==
 
 
 
 
حسینیوالا ہیڈورکس توں دریا ستلج دے کھبے کنڈھے توں بیکانیر نہر (گنگ کینال) اتے ایسٹرن نہر کڈھیاں گئیاں | بیکانیر نہر دا نیہہ-پتھر بیکانیر دے مہاراجہ گنگا سنگھ نے دسمبر 1925 وچ رکھیا | پہلاں اس دی سمرتھا 2144 کیوسکس سی، جہڑی پچھوں ودھا کے 2720 کیوسکس کر دتی گئی | اس نہر دا ریگولیٹر 4 سپیناں دا ہے | اس نہر دی پنجاب وچ 160 کلومیٹر لمبائی ہے اتے اس نوں پنجاب نے اپنے کھیتر وچ بیکانیر دے خرچے 'تے بنایا | ہیڈّ ریچ وچ کم 1923 وچ ہی شروع کر دتا گیا سی | اس نہر دی کمانڈ تھلے 6،50،000 اےکڑ رقبہ پہلاں نردھارت کیتا گیا سی | پنجاب وچ ایہہ پہلی پکی نہر بنائی گئی سی اتے 1928 وچ مکمل ہوئی تے اس اپر 332 لکھ روپئے خرچ ہوئے | ہریکے دے ستھان 'تے بیرج اتے فروزپور پھیڈر نہر بن جان 'تے بیکانیر نہر نوں حسینیوالا توں پانی دی سپلائی بند کر دتی گئی اتے اس دی برجی 45000 تے فروزپور پھیڈر نہر نال جوڑ دتا گیا | ایہہ نہر راجستھان دے گنگانگر ضلعے دے کھیتر نوں پانی دندی ہے | 1947 تکّ بیکانیر ریاست پانی دی رائلٹی پنجاب سرکار نوں دندی رہی |
ایسٹرن نہر : ایہہ نہر بیکانیر نہر دے سمانانتر حسینیوالا ہیڈّ توں ہی کڈھی گئی | گورنر پنجاب نے دسمبر 1925 وچ اس دا نیہہ-پتھر رکھیا | اس دی سمرتھا 3814 کیوسکس اتے ہیڈّ ریگولیٹر پنج دراں دا ہے | اس نہر دی کمانڈ تھلے 429000 اےکڑ رکھیا گیا، جس دی آبماشی ہندی سی | 1933 وچ نہر چالو ہوئی اتے اس دی اساری اپر 2.58 کروڑ روپئے خرچ ہوئے | ایہہ فروزپور ضلعے دے کھیتر نوں پانی دندی ہے کیونکہ ایہہ نہر جھونے دی بجائی والے کھیتر وچوں لنگھدی ہے جتھے اس فصل لئی عارضی موگھے الاٹ کیتے جاندے ہن | سو، اس کم لئی 680 کیوسکس ہور پانی چاہیدا سی | اس لئی نہر دی سمرتھا ودھائی گئی اتے 39 میل لمے ہور سوئے پٹے گئے، جنہاں دی لاگت 3070000 روپئے آئی |
دیش دی ونڈ توں مگروں ہریکے دے ستھان 'تے بیرج بنن 'تے اتھوں فروزپور پھیڈر نہر دی اساری کیتی گئی | اس نہر دا پانی بیکانیر اتے ایسٹرن نہر وچ پنڈ کھائی پھیمیکی دے نیڑے پایا گیا | ایسٹرن نہر فروزپور ضلعے دے کھیتر دی سنچائی کردی ہے |
دیپالپر نہر : ایہہ نہر حسینیوالا ہیڈّ ورکس توں دریا ستلج دے سجے کنڈھے توں کڈھی گئی | ایہہ لاہور ضلعے دے کھیتر چونیا اتے منٹگمری ضلعے دے دیپالپر کھیتر نوں سنچت کردی سی | اس نہر دے کھیتر وچ کجھ برساتی نہراں جویں اپر ستلج انڈیشن کینالز جنہاں وچ کٹورا نہر، کھانواہ نہر، امر سہاگ اتے لوئر سہاگ آدی پیندیاں سن | ایہناں نہراں نوں سارا سال چلن والیاں نہراں وچ تبدیل کرن لئی 1919 وچ اک سکیم بنائی گئی جس انوسار دیپالپر نہر 1932 وچ پٹی گئی اتے اپر لکھیاں برساتی نہراں وچ اس دا پانی پایا گیا اتے کجھ نویں رجباہے تجویزے گئے | اس نہر دی سمرتھا 7270 کیوسکس رکھی گئی | اس نہر 'تے کم 1925 دے اخیرلے مہینیاں وچ شروع ہویا اتے 1932 وچ ختم ہویا | دیش دی ونڈ توں پچھوں 1948 وچ اس نہر نوں پانی دینا بھارت ولوں بند کر دتا گیا کیونکہ اس دا ہیڈّ بھارت وچ پیندا سی تے نہر پاکستان وچ | ایہہ اس لئی کیتا گیا کیونکہ ریڈّ کلپھ ایوارڈ انوسار ہسینیوال ہیڈّ ورکس توں پنج میل اپر والے پاسے اک چھوٹے پل دا ہیڈّ لاہور ضلعے وچ پیندا سی، جتھوں پاکستان اک لنک نہر پٹ کے تھلے دیپالپر نہر وچ پاؤنا چاہندا سی | اس طرحاں حسینیوالا ہیڈّ ورکس شارٹ سرکٹ ہو جانا سی تے اتھوں نکلدیاں نہراں دی پانی دی سپلائی پربھاوت ہونی سی | دیپالپر نہر دا پانی بند ہون 'تے پاکستان نے پروٹیسٹ کیتا | اس سبندھ وچ 4 مئی، 1948 نوں دلی وکھے اک میٹنگ ہوئی، جس وچ بھارت ولوں پردھان منتری پنڈت جواہر لال نہرو، سردار سورن سنگھ اتے این. وی. گیڈگلّ اتے پاکستان ولوں غلام محمد، شوکت حیات خاں اتے ممتاز دولتانا شامل ہوئے | فیصلے انوسار پاکستان نوں بدلویں پربندھ کرن لئی وقت دتا گیا اتے نہر وچ پانی دی بحالی کر دتی گئی | اسے میٹنگ وچ ہی پاکستان نوں اپرباری دواب دا جو پانی پاکستان ولّ جاندا سی، لئی وی بدلویں پربندھ کرن لئی کیہا گیا | پاکستان نے دریا چناب وچوں نہر پٹّ کے، راوی نال میل کے پھر دیپالپر نہر وچ پائی | اس لنک نوں بی.آر.بی.ڈی. (بمبانوالا-راوی بیٹیاں-دیپالپر) لنک نہر کیہا جاندا ہے، جس نوں بھارت وچ ایچھوگل نہر وی کیہا جاندا ہے، اس دا ورنن 1965 دے بھارت-پاکستان یدھ وچ بہت ہندا سی | اس نہر 'تے 1958 وچ کم ختم ہویا | اس لنک دے بن جان 'تے دیپالپر نہر نوں پانی دی سپلائی حسینیوالا ہیڈّ ورکس توں بند کر دتی گئی |
==بھاکھڑا ڈیم اتے اس نال سبندھت نہراں==
 
 
بھاکھڑا ڈیم آدھونک تکنالوجی اتے انجینیئرنگ وگیان دی اک ادبھت دین ہے | ایہہ اتری بھارت دا اک پربھاوشالی اتے بہت وڈا ڈیم ہے جو اس کھیتر وچ سنچائی لئی پانی، انڈسٹری نوں چلاؤن لئی بجلی، شہراں دا بجلیکرن، پنڈاں وچ بجلی اتے ٹیوبویلاں نوں چلاؤن لئی اورجا پردان کردا ہے | اس ڈیم نوں بناؤن دا خیال بٹش حکومت ویلے 1908 وچ پیدا ہویا، سروے کیتا گیا اتے پراجیکٹ رپورٹ تیار کیتی گئی |
ستلج ویلی پراجیکٹ جو 1921 وچ منظور ہویا، دی رپورٹ وچ جو سیکریٹری آف سٹیٹس نوں بھیجی گئی، لکھیا گیا سی کہ نہ ہی حویلی اتے نہ ہی بھاکھڑا ڈیم سکیماں 'تے اگے ودھیا جا سکدا ہے | جد تکّ کہ ستلج ویلی پراجیکٹ بن نہیں جاندا کیونکہ پانی دی ہور ورتوں (دریا دے اپرلے حصے وچ) بٹش کھیتر اتے بہاول پور ریاست دے کھیتر وچ دریا سندھ تے بنیاں برساتی نہراں 'تے برا اثر چھڈیگا | اس طرحاں بھاکھڑا ڈیم بناؤن دا پراجیکٹ لمبت پیا رہا | 1928 وچ اس پروجیکٹ نوں سودھیا گیا تے اس دی سمرتھا 4.75 ایم.اے.ایف. ودھائی گئی | بمبئی پرانت دی سرکار نوں اس پراجیکٹ اپر اپنی رائے دین لئی کیہا گیا کیونکہ سندھ ادوں بمبئی پریزیڈینسی وچ پیندا سی | بمبئی نے اس پراجیکٹ دی ورودھتا کیتی کیونکہ اس نال سندھ دریا وچ پانی دا لیول نیواں ہو جاویگا تے برساتی نہراں دے پانی لین دی سمرتھا 'تے اثر پویگا | 1934، مارچ وچ بمبئی نے ڈیم بناؤن لئی سہمتی پرگٹائی | ستلج ویلی پراجیکٹ دیاں نہراں 'تے کوئی اثر نہ پوے بھاکھڑا پراجیکٹ دی سمرتھّ 4.0 ایم.اے.ایف. کیتی گئی |
1944 وچ ڈاکٹر: جے.ایل. سیویج (•.L. Sawege) جو امریکہ دی بیورو فار ریکلیمیشن دا چیف انجینیئر سی، نے موقعے دا نریکھن کیتا تے 1600 فٹ اچائی تکّ پانی دی بھرپائی دا ڈیم بناؤن لئی کیہا | یو.ایس.اے. دی اک انترراشٹری ڈینور ناں دی کمپنی نے ایہہ اچائی 1580 فٹّ رکھن دی تجویز رکھی | اچائی اس لئی گھٹائی گئی کیونکہ راجا بلاسپر دے محل تے کجھ مندر ڈیم دی جھیل وچ ڈبدے سن | دیش آزاد ہون توں مگروں پردھان منتری پنڈت جواہر لال نہرو نے اس معاملے وچ دخل دتا تے بلاسپر دے راجا نے اپنے اعتراضاں نوں واپس لے لیا اتے ڈیم دے پانی دا ودھ توں ودھ پدھر 1680 فٹّ تکّ رکھیا گیا |
ننگل ڈیم جو بھاکھڑا ڈیم دا ہی حصہ ہے تے بیرج بناؤن دا کم 1946 وچ ہی شروع کر دتا گیا سی پر بھاکھڑا ڈیم 'تے کم اپریل 1948 وچ شروع ہویا | کم بہت تیز گتی نال ہویا | کنکریٹنگ دا کم 17 نومبر، 1955 نوں شروع ہویا، جس دا ادگھاٹن پردھان منتری نہرو نے کیتا | ایہہ کم 1961 دے اخیر وچ ختم ہویا | پنڈت نہرو نے 22 اکتوبر، 1963 نوں بھاکھڑا ڈیم قوم نوں سمرپت کیتا | اس ڈیم دی اساری اپر مانوی سمرتھا اتے مشینری دا جوڑ ادتی سی جد 13000 ورکر، 300 انجینیئر، 30 امریکن ماہر، مشیناں دا شور، گرجدے ہوئے بھار لدے ٹرکّ، کریناں، کئی قسماں دے ٹول، دنیا دے اک بہت وڈے ڈیم تے قدرت دی طاقت نال بھڑ رہے سن | نہرو بھاکھڑا ڈیم نوں ماڈرن ٹیمپل کہندے ہندے سن | اس ڈیم دے بنن 'تے سرجے گئے سروور دا ناں مہان گورو گوبند سنگھ جی دے ناں 'تے گوبند ساگر رکھیا گیا | بہت سارے ودیشی مہمان جویں کہ مصر دے راشٹرپتی کرنل ناصر، جوسف ٹیٹو یوگوسلاویا دے راشٹرپتی، چوئن لائی چین دے پردھان منتری، ہوچی من اتری ویئتنام دے راشٹرپتی، کلیمینٹ ایاٹلی انگلینڈ دے سابقہ پردھان منتری، سوویت روس دے پردھان منتری، نکیتا کھرشچیو سوویت روس دے فسٹ سیکریٹری پنرس پھلپ ڈیوک آف ایڈنسرا، دلائیلاما، پنچن لاما، ایران دے بادشاہ رضا شاہ پہلوی آدی کئی مہان شخصیتاں اس ڈیم نوں ویکھ چکیاں ہن |
==بھاکھڑا ڈیم اتے اس نال سبندھت نہراں==
 
 
بھاکھڑا ڈیم دی پانی جمع کرن دی کلّ سمرتھا 7.8 ایم.اے.ایف. ہے، کیچمینٹ ایریا 22،000 ورگ میل اتے ڈیم دی اپروں چوڑائی 30 فٹ ہے |
ننگل ڈیم : بھاکھڑا ڈیم پانی نوں جمع کرن لئی اک سروور ہے تاں کہ تھلے نکلن والیاں نہراں اس توں نینترت پانی لے سکن | بھاکھڑا ڈیم توں 8 میل تھلے پانی نوں اک ہور ڈیم جس دا ناں ننگل ڈیم ہے، وچ ڈکیا گیا ہے | اس ڈیم توں ننگل ہائیڈل چینل جو بجلی وی پیدا کردی ہے تے سنچائی لئی وی ہے، نکلدی ہے اتے اسے طرحاں اس دے سماننتر اک ہور نہر انندپور صاحب ہائیڈل چینل نکلدی ہے | ننگل ڈیم 955 فٹّ لما کنکریٹ ڈیم ہے | ایہہ ڈیم 1952 وچ مکمل ہویا |
ننگل ہائیڈل چینل : ایہہ ننگل ڈیم توں کھبے پاسیوں 14500 کیوسکس سمرتھا نال نکلدی ہے، جس وچ برجی 10،000 'تے بنے سلٹ ایجیکٹر لئی 2000 کیوسکس ہے | ہیڈ ریگولیٹر دے 8 در اتے ہر در 24 فٹّ چوڑا ہے | دراں دے تھملے 6 فٹّ چوڑے ہن | ایہہ نہر سرو وچ بہت مشکل نیم پہاڑی کھیتر وچ پیندی ہے اتے بہت کٹائی اتے بھرائی وچوں گزردی ہے اتے 58 ندیاں نالے اس نوں کتے سائیپھناں، کدھرے سپرپیسجاں اتے کدھرے ایکواڈکٹس راہیں پار کردے ہن | کم 1947 وچ شروع ہویا اتے جولائی 1954 وچ ختم ہویا | نہر دی لمبائی 64 کلومیٹر ہے | نہر دی چوڑائی 58 فٹّ، ڈنوگھائی 23 فٹّ ہے اتے ایہہ پکی نہر ہے | اس نہر اپر 2 پاور ہاؤس اک گنگووال اتے اک کوٹلہ دے ستھان 'تے پیندے ہن، جتھے بجلی پیدا ہندی ہے | 64 کلومیٹر دی لمبائی توں بعد اس نوں بھاکھڑا مین لائن جاں بھاکھڑا نہر کیہا جاندا ہے |
بھاکھڑا مین لائن نہر : جویں کہ پچھے لکھیا گیا ہے، 64 میل دی لمبائی توں مگروں ننگل ہائیڈل چینل نوں بھاکھڑا مین لائن کیہا جاندا ہے | اس دی سمرتھا 12455 کیوسکس ہے اتے اس دی لمبائی 108 میل ہے | اس دی برجی 158000 تے اس وچوں نروانا برانچ نکلدی ہے جسدا بہتا پانی ہریانہ دے کھیتر نوں سنجدا ہے | بھاکھڑا نہر دیاں گھگر لنک، بھاکھڑا مین برانچ اتے رتیا برانچاں ہن | بھاکھڑا مین لائن تے اس دیاں برانچاں ڈبل ٹائل نال پکیاں بنائیاں گئیاں ہن | برانچاں دی کلّ لمبائی 543 میل ہے | ایہناں ساریاں برانچاں 'تے 1948 وچ کم شروع ہویا اتے 1954 وچ ختم ہویا | بھاکھڑا مین لائن نال پنجاب، ہریانہ، اتے کجھ راجستھان دا کھیتر سنجیا جاندا ہے | نروانا برانچ دا کجھ پنجاب دا کھیتر چھڈّ کے بہتا پانی ہریانہ لئی ہے | پچھمی یمنا نہر دی سرسا برانچ دا پورا کھیتر نروانا برانچ دے پانی نال سنجیا جاندا ہے | اس برانچ دی کلّ لمبائی 162.49 کلومیٹر ہے |
سری انندپور صاحب ہائیڈل چینل : ایہہ نہر ننگل ہائیڈل چینل دے سمانانتر ننگل ڈیم توں نکلدی ہے | اس راہیں کیول بجلی ہی پیدا کیتی جاندی ہے | ایہہ نہر لوہنڈ کھڈّ تکّ تجویز کیتی گئی سی جو کیرتپور صاحب توں تھلے والے پاسے پیندی ہے | ایہہ ننگل ہائیڈل چینل دے کھبے پاسے ہے، جس دی سمرتھا 10150 کیوسکس ہے | اس اپر گنگووال اتے نکیاں دو پاور ہاؤس پیندے ہن، جنہاں راہیں 134 میگاواٹ بجلی پیدا کیتی جاندی ہے | اس نہر 'تے 145 کروڑ روپئے خرچ آیا | نہر دی لمبائی لگپگ 33.8 کلومیٹر ہے | لوہنڈ کھڈّ اپڑ کے اس نہر دا پانی اسے کھڈّ راہیں پھر ستلج دریا وچ پے جاندا ہے |
ایس.وائی.ایل. (ستلج یمنا لنک) نہر جس دا ہریانہ پرانت نال پنجاب دا جھگڑا ہے، اوہ لوہنڈ کھڈّ توں ہی شروع ہونی تجویزی گئی سی | جے ہریانہ نوں اینا پانی دے دتا جاوے تاں ایوں لگدا ہے کہ روپڑ ہیڈّ ورکس تے سرہند نہر اتے بسط دواب نہر دا سارا سسٹم شارٹ سرکٹ ہو سکدا ہے اتے پنجاب دے مالوا اتے دوابا کھیتر وچ پانی دی بڑی کمی ہو سکدی ہے |
 
==بست دوآب نہر==
 
جدوں بھاکھڑا ڈیم دی اساری دا کم اتے روپڑ دے ستھان 'تے ہیڈّ ورکس دی ریماڈلنگ دا کم چل رہا سی تاں تجویز کیتا گیا کہ جالندھر ضلعے دے کجھ کھیتراں اتے پیپسو پرانت دے دوآبے وچ پیندے کھیتراں نوں نہری پانی دتا جاوے | سو، 633745 اےکڑ رقبے نوں پانی دین لئی اک پراجیکٹ انومان بنایا گیا | ورتمان کپورتھلہ ضلع اس ویلے پیپسو پرانت ادھین پیندا سی | اک نہر جس دی سمرتھا 1452 کیوسکس سی، دریا ستلج وچوں سجے کنڈھیوا روپڑ دے ستھان 'توں کڈھی گئی | اس نہر دا ناں بسط دواب اس واسطے رکھیا گیا کیونکہ اس نے دریا ستلج اتے بیاس وچکار پیندے دوابا بسط جالندھر دے کھیتر نوں پانی دینا سی | سوائے شروع دی کجھ لمبائی دے اس نہر نوں کچی رکھیا گیا | شروع وچ 5500 فٹّ لمبائی وچ نہر نوں اس لئی پکیاں کیتا گیا کیونکہ ایہہ ڈنوگھی پتھر-کٹائی 'چوں گزردی سی | روپڑ ہیڈورکس 'تے اک ریگولیٹر جس دے دو در جنہاں دی ہر اک دی چوڑائی 20 فٹّ سی، بنایا گیا اتے اس نوں روپڑ ہیڈورکس دے نویں بیرج نال جوڑیا گیا | مین لائن نہر دی تھلیوں چوڑائی 28 فٹّ اتے ڈنوگھائی 9.5 فٹّ ہے | نہر دی لمبائی 29 میل ہے اتے اس دیاں برانچاں دی لمبائی 61 میل | دو برانچاں جالندھر برانچ (500 کیوسکس) اتے نوانشہر برانچ (497 کیوسکس) جو کرم وار مین نہر دی برجی 93487 اتے برجی 141000 توں نکلدیاں ہن، 450000 اےکڑ کھیتر نوں سنجدیاں ہن اتے اس سارے سسٹم دی لمبائی 800 کلومیٹر ہے |
سال 1954-55 وچ ایہہ نہر 1.95 کیوسکس پرتی 1000 اےکڑ دی تیبرتا نال ڈزائن کیتی گئی کیونکہ اوہناں سمیاں وچ اس دے کھیتر وچ کھوہاں نال سنچائی ہندی سی اتے نہری پانی دی سخت ضرورت سی کیونکہ بہتے لوکاں نوں بارشاں 'تے نربھرتا رکھنی پیندی سی | اس ویلے دھرتی ہیٹھلے پانی دی پدھر 30 توں 40 فٹّ بھومی دی پدھر توں سی جدکہ ہن ایہہ 150 فٹّ توں 200 فٹّ تکّ ہو گئی ہے | شروع-شروع وچ اس نہر تھلے رقبے دی 45 فیصدی سنچائی ہندی سی | ہری کرانتی ویلے کساناں نے ٹیوبویلّ لوا لئے اتے نہری پانی 'تے نربھرتا گھٹّ گئی، جس کارن نہری سنچائی دی تیبرتا 14 فیصدی رہِ گئی | سماں گزرن نال بھومی ہیٹھلا پانی بہتا ورتن کارن بہت سارے ٹیوبویلّ کم کرنا چھڈّ گئے اتے خشک ہو گئے | کساناں نے سبمرسیبل موٹراں لا لئیاں ہن، جس نال پانی بہت تھلے چلا گیا ہے اتے ستھتی گمبھیر بنی ہوئی ہے | کساناں نوں ہن نہری پانی دی بہت لوڑ ہے، جس دی بہت گھاٹ ہے، خاص کرکے خریف دی فصل ویلے | سنچائی دی گھٹّ تیبرتا دا کارن نہری کمانڈ ایریئے دا شہریکرن اتے نہری سسٹم دی مینٹینینس نہ ہونا ہے | لگپگ ایہو ستھتی سارے پنجاب وچ پائی جاندی ہے |
سنچائی دی تیبرتا ودھاؤن لئی اتے بسط دواب نہر سسٹم سچارو ڈھنگ نال چلاؤن لئی 140.48 لکھ روپئے دی اک سکیم بنائی گئی سی، جس دی پروانگی پتہ لگا ہے کہ کیندر ولوں مل گئی ہے | اس انوسار مین لائن اتے ڈسٹریبیوٹریز نوں پاسیاں توں پکا کیتا جاویگا اتے بیڈ (تھلا) کچا | اجیہا کرن نال دھرتی دے پانی دی ریچارجنگ وی ہوویگی اتے سنچائی وی ودھیگی | کیندری سرکار نے اس 'تے آؤن والے خرچے دا 25 فیصدی گرانٹ وجوں دینا ہے اتے باقی 75 فیصدی پنجاب سرکار نے خود خرچ کرنا ہے |
 
[[Category:پنجاب دے دریا]]