"پنجاب دے دریاواں تے نہراں دی تریخ" دیاں دہرائیاں وچ وکھراپا

لکھائی دا خلاصہ کوئی نہیں
(" شبد ترجمہ مطابق فارسی وچ پنجاب دا ناں اس دے پنج دریاواں (پنج+آب) توں پیا | پرانے وینے..." نال صفہ بنایا گیا۔)
 
 
شبد ترجمہ مطابق [[فارسی]] وچ [[پنجاب]] دا ناں اس دے پنج دریاواں (پنج+آب) توں پیا |۔ پرانے وینےآںویلےآں وچ اس نوں مدر دیش، سپت-سندھو آدیوغیرہ کیہا جاندا رہا ہےاے |۔ لگبھگ [[اکبر]] دے سمیںویلے توں اس نوں پنجاب کسے نہ کسے روپ وچ کیہا گیا ہےاے |۔ [[مہاراجہ رنجیت سنگھ]] ویلے سکھ راج نوں پنجاب راج بولیا جاندا سی |۔ لگبھگ سوا صدی پہلاں [[انگریز|انگریزاں]] سمیں پنجاب دی دھرتی [[یمنا]] دریا توں لے کے [[دریاۓ‎ سندھ]] توں اگے تکّ منی گئی |۔ ایہہ پنجاب بہت وڈا پنجاب سی، جس دا کلّ خیترکھیتر 133741 مربع میل تے بھارت[[برطانوی ہند]] دے خیترکھیتر دا دسواں حصہ سی، جس وچ 36352 مربع میل دیسی ریاستاں دا خیترکھیتر شامل سی |۔ 1901 دی مردم-شماری انوسار پنجاب دی کلّ آبادی 24754732 سی، جس وچ 4424398 دیسی ریاستاں دی آبادی شامل سی |۔ اس طرحاں اج دے پنجاب، [[ہریانہ]]، [[ہماچل]] اتے [[پنجاب (پاکستان)|پاکستانی پنجاب]] تے [[خیبر پختونخواہ|سرحدی صوبہ]] وی اس وچ شامل سی اتے ایہہ مہاں پنجاب ساری [[برطانوی ہند]] بادشاہت دا 8.4 فیصدی سی |۔
[[مہاراجہ رنجیت سنگھ]] دا پنجاب [[ستلج]] توں لے کے [[پاکستان]] دا پنجاب، سرحدی صوبہ، [[جموں اتے کشمیر]] اتے [[لداخ]] تکّ سیمت سی | [[برطانوی ہند|انگریزی راج]] دا پنجاب 27 ڈگری 39 منٹ اتے 34 ڈگری اتراتلے اتے 79 ڈگری 2 منٹ پوربچڑھدے درمیان پیندا سی | پوربچڑھدے وچ [[یمنا]] تے اس دی سہائک (معاون) ندی ٹواس پنجاب نوں یونائیٹڈ پروونسز (ہن [[اتر پردیش]]) نالوں وکھ کردی سی |۔ یمنا دریا دا ادگم(نکلن دی تھاں) تبت نال جڑاء رکھدا سی اتے ایہہ دریا پنجاب اتے اتر پردیش دی لگبھگ 320 [[کلومیٹر]] لمبائی تکّ حد بنیا رہا |۔ پنجاب نالوں سرحدی صوبہ (نارتھ ویسٹرن فرنٹیئر پروونس) 1901 وچ نکھیڑیا گیا |
دو دریاواں دے کھیتروشکارلے علاقے نوں دوآبہ کیہا جاندا ہے،اے، ایہہ ناں [[اکبر|اکبر شہنشاہ]] نے دو دریاواں دے پہلے اکھراں نوں ملا کے دتا جویں دوابادوآبہ بست([[بست دوآب]]) جالندھر (ب بیاس لئی سست ستلج لئی)، دوآبہ باری ([[باری دوآب]])بیاس دے پرانے وہن اتے راوی وچکارلا کھیتر، دوآبہ رچنا،رچنا([[رچنا دوآب]])، (راوی تے چناب دا درمیانی کھیتر)، دوابادوآبہ چجّ،چجّ([[چج دوآب]])، (چناب اتے جہلم دا مدھ والا خیتر)، (دوآبہ سندھ ساگر،ساگر([[سندھ ساگر دوآب]])، سندھ اتے جیہلم وچکارلا کھیتر) |۔
رگوید وچ دریاواں دے ناں ستودرو جاں ستدرت ([[ستلج]])، وپاس ([[بیاس]]) بعد وچ وپاشا، پرشنی ([[راوی]]) بعد وچ ایراوتی، آسکنی ([[چناب]]) بعد وچ چندربھاگا، وتاستا (جیہلم[[جہلم]]) اتے سندھو ([[سندھ دریا]]) لکھے ہوئے ہن |۔ آریہ لوک کبھا ندی بعد وچ کوہن، ورتمانپرانے سمیںویلے قابل[[کابل دریا]] نوں وی سرسوتی آکھدے سن |۔ ایہہ لوک جد اگے ودھے تاں ایہناں کروکشیتر، پہووا آدیوغیرہ تھاواں توں لنگھدی اک ندی نوں سرسوتی دا ناں دتا |۔ ایہہ ندی دریا گھگر، مارکنڈا اتے دردوتی آدی نوں لے کے شترانا ([[پٹیالہ]]) پہنچ کے اک بہت وڈے دریا دا روپ دھار کے سدھی [[رن کچھ]] (گجرات) دے سمندر وچ جا ڈگدی سی |۔ رگوید دے منتراں (V99-36.6، V9-6.10، V999-54.4) وچ اس سرسوتی دریا دا بڑا جس گایا گیا ہے | اس طرحاں ایہہ 7 دریاواں دی دھرتی (سرسوتی، [[ستلج]]، [[بیاس]]، [[راوی]]، [[چناب]]، [[جہلم]] اتے سندھ) نوں سپتسندھو کیہا گیا ہےاے |۔
سارے مدھ پنجاب دے میدان ایہناں دریاواں راہیں لیاندی پولی مٹی دے بنے ہوئے ہن تے اس طرحاں ایہناں دے راہ بدلن وچ ایہہ بڑی سہائک ہے |۔ ڈاکٹر ڈی. سی. سرکار انوسار پنجاب ناں بھارتیمقامی ناں [[پنچند]] (پنج دریاواں دی دھرتی) دا [[فارسی]] روپ لگدا ہے جویں کہ پراناں، مہابھارت اتے ہور ساہت توں پتہ لگدا ہے |۔
ایہہ ستھاپت سچائی ہے کہ 3000-1500 پو.ق ۔ م. وچکار راوی، سندھ اتے ہور دریاواں دے کنڈھیاں 'تے بہت ہی سبھئک (تہذیب یافتہ )منکھی(انسانی) نسل [[دراوڑ]] رہندی سی |۔ اس ویلے دے ایہہ لوک گھنی آبادی والے اچت طرحاں نال آیوجت کیتے شہراں وچ رہندے سن |۔ اوہناں پاس صحت مند، اننددائک اتے آرامدائکآرامدہ اتے سکھ دین والیاں سہولتاں اپلبدھ (مہیا) سن، جہڑیاں آریہ اتے ہور وشودنیا دے لوک اجے جاندے وی نہیں سن |۔ ہڑپا[[ہڑپہ]] اتے مہنجودڑو[[موہنجودڑو]] دے شاندار شہر [[آریہ]] حملہ آوراں نے برباد کر دتے سن |
اتہاس وچ کدھرے ایہہ نہیں ملدا کہ آریہ لوکاں نے نہراں دی اساری کیتی | 13ویں صدی توں پہلاں کجھ برساتی نہراں بنیاں دا پتہ لگدا ہے | بادشاہ [[جلال-او-دینل کھلجیالدین خلجی]] (1290-96) نے اپنے شکار اتے سیر-سپاٹے لئی [[دلی]] وکھے اک نہر دی اساری کروائی جو [[یمنا]] وچوں کڈھی گئی سی | [[فروزشاہ تگلکتغلق]] (1355-88) نے اس نہر نوں دلی وکھے کجھ باغاں دی سنچائی لئی ورتیا | اسے نہر نوں نویں شکل دے کے [[انگریز]] حکومت نے بنوایا، جس نوں پچھمی یمنا نہر (ویسٹرن یمنا کینال) کیہا گیا، جس نال کرنال،[[کرنال]]، ہسار[[حصار]] اتے [[گڑگاؤں]] آدیوغیرہ دے خیتراں نوں پانی دتا جاندا ہے | ایہہ پاؤنٹا صاحب توں تھلے دریا یمنا توں تاجیوالا ہیڈّ ورکس توں نکلدی ہے | [[سکھ سلطنت|پنجاب راج]] نوں انگریزی شاسنراج تھلے لیاؤن توں بعد برطانوی حکومت نے ہنسلی، شاہ نہر اتے کئی ہور نہراں کھدوائیاں | [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] دی پرشاسکی رپورٹ 1849-50 اتے 1850-51 وچ درج ہے کہ 'پنجاب وچ سنچائی دیاں سمبھاوناواں شاندار ہن | اس وچ وڈے دریا جنہاں وچ دوواں باہیاں توں بے شمار ندی-نالے پیندے ہن، دھرتی دی عامَ ڈھلوان دکھن دشا ولّ مہتوپورن اتارء-چڑھاء 'چ ہونی، ایہہ تتھّ اتے انوکولتا یکدم نہراں بناؤن لئی پریرت کردے ہن |' نہراں بناؤن دی پریرنا پنجاب دی دھرتی توں ملن کرکے انگریز شاسن نے روپڑ دے ستھان توں [[سرہند نہر،نہر]]، راوی توں مادھوپرمادھوپور دے ستھانتھاں توں [[اپر باری دواب نہر،نہر]]، چناب دریا توں [[اپر چناب نہر]] تے [[لوئر چناب نہر،نہر]]، ستلج وچوں [[ستلج ویلی پروجیکٹ]] ادھین نہراں، [[لوئر جہلم نہر،نہر]]، ٹپل کینال پراجیکٹ، حویلی پراجیکٹ آدیوغیرہ نہراں کڈھیاں | بھاویں [[انگلینڈ]] وچ کوئی نہر نہیں، پھر وی انگریزاں نے بھارت[[ہندستان]] وچ دنیا دے اک بہت ہی وشال(وڈے) نہری سسٹم نوں جنم دتا | برطانوی سرکار نے نہراں بناؤن دی وگیانک کلا [[اٹلی]] توں سکھی | انجینیئر کے. آر. شرما انوسار، 'اوہ دیش (اٹلی) پہلا دیش سی جس 'چ بہت وڈے پیمانے 'تے سنچائی سسٹم اسارے گئے | ہور دیشاں وچ اطالوی ڈیم تے ایکواڈکٹس سنچائی انجینیئراں لئی مارگ درشک دے طور 'تے کم آئے |' (اریگیشن انجینیئرنگ والیئم-1 پں: 2)
اس نہری سسٹم دا اس ویلے دنیا 'چ کوئی ثانی نہیں سی | مائیکل الائس آرتھر (دی انڈس رورز-ایورز سٹڈی آف پارٹیشن، لندن 1967، پں: 51) وی لکھدے ہن، جد لاہور توں یونین جیک جھنڈا اتریا، برطانوی انجینیئراں نے سندھ بیسن نوں نہ کیول وشو وچ بہت ہی وشال سنچائی سسٹم دتا، اوہناں نے کئی فارمولے جہڑے ہن نہراں دی اساری اتے اوہناں دے پرچلن وچ ورتے جاندے ہن، وی وکست کیتے |
دیش دی ونڈ توں پچھوں 'انڈس واٹر ٹریٹی' 1960 انوسار تناں دریاواں ستلج، بیاس، راوی دا پانی بھارت نے ورتنا سی اتے چناب، جہلم اتے سندھ دا پاکستان نے | بھارتی پنجاب وچ بھاکھڑا، ننگل ڈیم، رنجیت ساگر ڈیم، بیاس ڈیم تلواڑا ڈیم بنے | کئی نہراں نکلیاں تے تھوڑھے جہے سمیں وچ سنچائی رہت اتے ریگستانی خیتراں نوں پانی دتا گیا، جس نال ہریاں-بھریاں فصلاں اتے باغ ہوند وچ آئے اتے پنجاب وچ ہری کرانتی آئی اتے دیش خوراک سمسیا 'تے قابو پاؤن وچ سفل ہویا | ادھر پاکستانی پنجاب وچ سارے دریا جوڑے گئے اتے نہری گرڈّ تیار ہویا اتے جہڑے خیتر پانیاں دی ونڈ کرکے پانی توں وانجھے ہو گئے سن، اوہناں نوں پانی ملیا اتے کئی نویاں نہراں ہوند وچ آئیاں |
سرسا دے نیڑے اک وناسن ناں دی جگہ ہے، جس دا ارتھ ہے نہ دسنا جاں غائب ہو جانا | اتھے سرسوتی دا خشک وہن اگے کئی تھایں ویکھیا جا سکدا ہے |
نوٹ : پچھلے ایتوار ایہناں ہی کالماں وچ دریا 'یمنا' والے لیکھ وچ لکھیا گیا سی کہ '31 اکتوبر 1956 ای: تکّ جدوں ہریانہ ہوند وچ آیا |' دراصل سنّ 1966 وچ ہریانہ ہوند وچ آیا سی |
 
ہے |
 
==مارکنڈا==
 
ایہناں برساتی نہراں نوں امپیریئل کینال سسٹم کیہا جاندا سی، جہڑیاں ستلج دریا دے کھبے پاسیوں نکل کے ملتان ضلعے دے کجھ بھاگاں نوں سنچت کردیاں سن | ایہناں وچ بہت ساریاں نہراں 18ویں صدی دے ادھ وچ داؤدپترا (باہولپر ریاست دے شاسک ونش دے لوک) شکتی شالی قبیلے ولوں بنائیاں گئیاں سن، جنہاں پاس مغلاں دے پتن توں لے کے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے شکتی پھڑن تکّ اس خیتر دا بہت سارا علاقہ قبضے وچ سی | مہاراجہ رنجیت سنگھ دے گورنر دیوان ساون ملّ نے ایہناں نہراں نوں اتے ہور نہراں نوں وسایا تے سدھاریا | ایہناں وچوں کجھ نہراں سن:
() گولن محمد نہر، (ا) دیوان واہ نہر، () جامواہ خورد نہر، جہڑی پنڈ میلسی اتے کھانپر پاسوں نکلدی سی، (س) جامواہ کلاں نہر، جہڑی پنڈ کھانپر پاسوں نکلدی سی، اس دے چھ رجواہے سن (ہ) بہاولواہ نہر جہڑی پنڈ جلا پاسوں نکلدی سی، جس دی سلتانواہ شاخ سی جس دیاں جمراہیواہ اتے ابنواہ ڈسٹریبیوٹریاں سن، (ک) محمد واہ نہر شاہ پور پنڈ کولوں نکلدی سی جہڑی بسنتپر دے آلے-دوآلے نوں سنچت کردی سی، (کھ) سدرواہ نہر جس دی چھجوواہ ڈسٹریبیوٹری سی، (گ) باسلواہ نہر ستلج دے سجے پاسوں نکلکے لودھراں دے کھیتر نوں پانی دندی سی | اس دیاں شیخ لارلیواہ مبارکواہ، کھانواہ اتے ہاپھزواہ ڈسٹریبیوٹریاں سن | ایہو جہیاں 1850 ای: وچ 19 نہراں سن، جہڑیاں پچھوں اک-دوجی وچ شامل کیتیاں گئیاں سن اتے 1903 وچ کیول تنّ میلسی، مہمدواہ، بہاولواہ، لودھراں نہراں رہِ گئیاں سن، جہڑی 424 ورگمیل خیتر دی سنچائی کردیاں سن | ایہہ اپریل توں اکتوبر تکّ چلدیاں سن پر روپڑ توں سرہند نہر نکلن کارن، ستلج وچ پانی بہت گھٹ گیا اتے سال 1903-04 وچ ایہناں نال کیول 263 ورگمیل خیتر دی سنچائی ہندی سی | ساؤنی دی فصل دی بجائی نہری پانی نال ہندی سی اتے ہاڑھی دی فصل کھوہاں دے پانی نال | ودھ توں ودھ ڈسچارج ایہناں نہراں دا 5000 کیوسکس سی | وڈیاں نہراں دی لمبائی 394 میل اتے ڈسٹریبیوٹریاں دی 328 میل سی | (باقی اگلے ایتوار)۔
داستان پنجاب دے دریاواں دی-22
 
ہاجیواہ==حاجیواہ نہر==
 
 
(لڑی جوڑن لئی پچھلا انک دیکھو)
ایہہ نہر وی لوئر ستلج نہراں وچ شملت سی | مہاراجہ رنجیت سنگھ دے سمیں ایہہ نجی ہتھاں ولوں بنی سی پر 1888 ای: وچ نہر دا بندوبست ٹھیک نہ ہون کارن سرکاری انتظام تھلے آ گئی | کینال دی تھلیوں چوڑائی 30 فٹّ، ڈسچارج 500 کیوسکس اتے لمبائی 62 کلومیٹر سی اتے اس نال 53 ورگمیل خیتر سنچت ہندا سی |
ایہناں ساریاں نہراں نوں سلیمان کی اتے اسلام توں نکلن والیاں نہراں نال سارا سال چلن والیاں نہراں وچ تبدیل کر دتا گیا |
ہانسلی==ہنسلی نہر==
ایہہ نہر جہانگیر بادشاہ نے دریا راوی توں سجے پاسے توں کڈھوائی سی، جس دی لمبائی 80 کلومیٹر سی اتے جہانگیر دے شیخوپور قلعے تے شکارگاہ اتے ہرن مینار وچ اک تلاب اتے باغ نوں پانی دندی سی | ہن اس دے کھنڈر ویکھے جا سکدے ہن | 1633 ای:1633ء دے لاگے شاہ جہاں بادشاہ دے پرسدھ انجینیئر علی مردان نے اک ہنسلی ناں دی نہر راوی دے کھبے کنڈھے توں کڈھی جہڑی [[لاہور]] [[شالامار باغ]] نوں پانی دندی سی، جہڑی لگبھگ 30 فٹّ چوڑی، جس دی 500 کیوسکس دی سمرتھا سی، بنوائی | سکھ راج سمیں (1763-1849) اس نہر دی اک شاخ سری ہرمندر صاحب امتسر[[امرتسر]] دے سروور نوں پانی دین لئی بنی سی | ایہہ 12500 ہیکٹیئر خیتر نوں پانی دندی سی اتے 85 ہزار روپئے دا مالیا کماؤندی سی |
 
==شاہ نہر ضلع ہشیارپور==
 
 
ایہہ برساتی نہر مغل کالراج ویلے 1744 وچ کجھ شاہوکاراں ولوں دریا [[بیاس]] توں کھبے پاسیوں، مکیریاں دے آلے-دوآلے دے خیتر نوں سنچت کرن لئی کڈھی گئی سی | ایہہ ریء پنڈ دے نیڑیوں جہڑا مکیریاں توں 24 کلومیٹر دور ہے، نکلدی سی اتے اس دیاں ستھوان، لدھڑی، اجمیری، نوشہرا اتے شاہنہر، ڈسٹریبیوٹریاں سن | نہر دی ڈھلوان کجھ غلط ہون 'تے ایہہ چھیتی ہی ریت نال بھر گئی | چودھری دھجا سنگھ اتے علاقے دے ہور ذمینداراں نے اس نہر نوں اپنے خرچے 'تے صاف کیتا اتے 1846-48 وچ مکیریاں شہر تکّ بھومی دی سنچائی ہون لگی | نہر پھر وی لوڑیندیاں شرطاں پوری نہ کر سکی اتے اس دی حالت پھر 1869 ای: وچ خراب ہو گئی | اس ویلے دے ڈپٹی کمیشنر پارکنسن نہر پربندھن دا کم نویکلے طور 'تے لاگوُ کردیاں نہر توں لابھ لین والیاں کساناں توں نہر دی رکھوالی اتے مرمت لئی فنڈ اکٹھے کیتے اتے اس دا پربندھک اک تنخواہدار رکھیا جس دا ناں چودھری کھڑک سنگھ سی | ایہہ سسٹم کارگر رہا اتے 1890 ای: وچ اس دا پربندھ اپنے ہتھاں وچ لے لیا | ایہہ پربندھ 1949-50 تکّ کم کردا رہا تے پنجاب دے سنچائی وبھاگ نے نہر دا کنٹرول اپنے ہتھاں وچ لے کے اپر پاری دواب دے مادھوپر منڈل دے ایکسیئن نوں اس دا پربندھن چارج دے دتا |
20ویں صدی دے سٹھویاں 'چ بیاس دریا اپر تلواڑا دے ستھان 'تے بیاس ڈیم ناں دا ڈیم بن جان کارن شاہ نہر دی کارکردگی بہت حد تکّ بھنگ ہو گئی | اس سمسیا دے حل لئی ڈیم توں 8 کلومیٹر تھلے تلواڑا ٹاؤنشپ دے ساہمنے دریا 'تے اک ویئر بنایا گیا تاں کہ نہر وچ پانی دی سپلائی نوں سچارو بنایا جاوے | پھر اس ویئر نوں بیرج وچ تبدیل کرکے اتھوں اک ہور نہر مکیریاں ہائیڈل چینل کڈھی گئی، جہڑی 4 بجلی گھراں راہیں 164 میگاواٹ بجلی بنا کے بیاس 'چ ہی اگے جا کے ڈگدی ہے | مکیریاں ہائیڈل چینل دی پاور ہاؤس نمبر 1 توں تھلے شاہ نہر نوں پانی سپلائی کیتا گیا | اس طرحاں کرن نال جتھے پہلاں سنچائی 15000 اےکڑ توں ودھ نہیں سی ہندی، اتھے ہن ایہہ 51000 اےکڑ (1963) تکّ ودھ گئی ہے | ہن اس نہر دیاں 4 ڈسٹریبیوٹریاں ہن | (او) پھیڈر نمبر 1، پھیڈر نمبر 2، (2) چنگروان ڈسٹریبیوٹری اتے ہاجیپر ڈسٹریبیوٹری |
 
دریا چناب دے سجے کنڈھے توں نکلدیاں نہراں سن، کھنڈرکبر واہ، کرم کینال، ملتان تے شجاباد دے ساہمنے گنوش، ولیواہ، ٹالی، حاجی، نور، سلر، علی اتے کھلیئی نہراں سن، ضلع دی لمبائی 232 میل اتے ڈسچارج 740 کیوسکس | ایہناں اپر لکھیاں ساریاں نہراں 1205 ورگمیل وچ پیندے کھیتر نوں سنچت کردیاں سن، جنہاں وچ 547 ورگمیل سال بھر چلن والیاں نہراں ادھین سی | اس سنچت علاقے نوں ہڑھاں دی مار توں بچاؤن لئی 119 میل لمبا بنھ سندھ دریا نال اتے 40 میل لمبا چناب نال لایا گیا | سنّ 1903-04 وچ ایہناں توں 6 لکھ روپیہ مالیا آیا |
ایہناں نہراں نوں بعد وچ مزپھرگڑھ نہر جہڑی ٹاؤاسا بیرج توں نکلدی سی اتے رنگ پور نہر جہڑی چناب تے بنے تمو ہیڈّ توں نکلدی سی، دے رقبے وچ سملت کر لیا گیا سی |
داستان پنجاب دے دریاواں دی-28
 
دریا چناب دیاں برساتی نہراں
 
==دریا چناب دیاں برساتی نہراں==
 
 
(لڑی جوڑن لئی پچھلا انک دیکھو)
 
کیولصرف دو نہراں مخدوم سلطان محمود اتے مکھاموالا سن جو دریا دے سجے پاسے توں نکلدیاں سن | ایہہ چھوٹیاں نہراں گجرانوالا ضلعے وچ پیندیاں سن | پنڈ مڈھّ دے آلے-دوآلے دے کھیتر نوں سیراب کردیاں سن |
چناب اتے راوی دے سنگم توں تھلے چناب وچوں کجھ نہراں نکلدیاں سن | ایہہ نہراں پٹھان شاسکاں نے بنوائیاں سن جو گنتی وچ 13 سن | ایہناں دے ناں سن کھدل، تاہرپر، کھیرپر، ولی محمد، گجو، ہٹن، اپر بکھتریواہ، پنجانی بلوچمواہ، مٹیہل، سکندر آباد اتے سکندرواہ آدی | ایہناں نہراں دی لمبائی 252 میل اتے رجواہیاں دی 46 میل | ایہہ 214 ورگ میل خیتر نوں سنچت کردیاں سن | ایہہ ساریاں برساتی نہراں نوں پچھوں جا کے سارا سال چلن والیاں سدھانی نہر اتے حویلی پروجیکٹ ادھین آؤندیاں نہراں دے کھیتر وچ سملت کر لیا گیا سی |
 
نہر دی اساری پچھوں کھیتی باڑی اپجدے منڈیکرن لئی کجھ پکیاں سڑکاں بنائیاں گئیاں | 1861-62 وچ پہلی ریلوے لائن امتسر توں لاہور تکّ بنائی گئی | 1870 تکّ سامان بمبئی، کلکتہ اتے کراچی لئی بکّ کیتا جان لگا | 1872 تکّ 400 میل ریلوے، 1000 میل پکیاں سڑکاں اتے 2750 میل نہراں بن گئیاں | وپار دن دگنی رات چوگنی انتی کرن لگّ پیا تے پینڈو مائک اوستھا وچ بڑی تبدیلی ویکھی گئی |
1932-33 وچ نہر دا پرانا ہیڈّ ریگولیٹر نویں وچ تبدیل کیتا گیا | دیش دی ونڈ ویلے نہر دی سمرتھا خریف دی فصل ویلے 6900 کیوسکس سی اتے کمانڈ تھلے کلّ رقبہ 1564000 اےکڑ اتے سنچائی ادھین 1456000 اےکڑ سی | پاکستان نوں کمانڈ ایریا اتے سنچائی ادھین ایریا جو کرم وار 707456 اےکڑ اتے 667000 اےکڑ سی، چلیا گیا | ایہہ رقبہ مین برانچ لوئر اتے اس دیاں کھالڑا اتے بچڑخانا ڈسٹریبیوٹریز، لاہور برانچ اتے اس دیاں پھلّ اتے کوہالی ڈسٹریبیوٹریز دا سی | پاکستان نوں نہر دا 2361 کیوسکس ڈسچارج الاٹ ہویا اتے باقی پانی چڑھدے پنجاب نوں ملیا | اس طرحاں 1947 ویلے بھارتی پنجاب راوی دا 1.476 ایم. اے. ایف. پانی ورتدا سی | ودھیرے کھیتر سنچائی ادھین لیاؤن لئی دو ڈسٹریبیوٹریز اک سبراؤں برانچ لئی اتے دوجی قصور برانچ لئی بنائیاں گئیاں | چھیہرٹا رجواہ، راجا سانسی ڈسٹریبیوٹری، تمیوال رجواہا، چوگاواں-واگھاواں رجواہا، اجنالا ڈسٹریبیوٹری، کلانور ڈسٹریبیوٹری، سیدوکے رجواہا اتے موہسوم رجواہیاں دی اساری کیتی گئی | ایہہ سارا کم 31 مارچ، 1951 تکّ ختم کیتا گیا | کجھ سارا سال نہ چلن والے رجواہے سارا سال چلن والے بنائے گئے اتے جویں کہ اپر لکھیا گیا ہے، کجھ نویں بنائے گئے تے اس طرحاں جہڑیاں چینلاں دی لمبائی 1947 ویلے 375 میل سی اوہ 1957 ای. وچ 933 میل ہو گئی اتے اس طرحاں 435000 اےکڑ نویں رقبے نوں پانی ملن لگّ پیا | نتیجہ ایہہ نکلیا کہ سارے سسٹم نوں ریماڈل کرنا پیا، جس اپر 56.34 لکھ روپئے خرچ آیا | رماڈلنگ کرن نال نہر دی سمرتھا 8974 کیوسکس خریف موسم وچ ہو گئی اتے پانی دی تیبرتا 87 فیصدی ہو گئی جو کہ اک بہت وڈی کامیابی سی |
1955 وچ پنجاب دے سارے دریاواں وچ بھاری ہڑ آئے | مادھوپرمادھوپور دے ستھان 'تے 6 لکھ کیوسکس توں وی اپر ہڑ ریکارڈ کیتا گیا، جس نے نہر دے ہیڈّ سسٹم نوں بہت ہانی پہنچائی | ایہہ فیصلہ کیتا گیا کہ بجائے کہ سسٹم دی مرمت کیتی جاوے، مادھوپر دی تھاں 'تے اک بیرج بنا دتا جاوے، جس دی سمرتھا 6.25 لکھ کیوسکس ڈسچارج لنگھاؤن دی رکھی جاوے، پر ڈزائین 7.5 لکھ کیوسکس لئی ہویا | پانی دے گزرن لئی 2300 فٹّ دا واٹروے رکھیا گیا | بیرج دے 28 در رکھے گئے، ہر در 60 فٹّ چوڑا سی | انڈرسلوسس دے 2 سیٹ، ہر سیٹ 12 دراں دا تے ہر در 20 فٹّ دا رکھیا گیا | ایہہ کھبے پاسے دے انڈرسلوسس سن اتے سجے پاسے دے دو انڈر سلوسس سن، جنہاں دا ہر اک دا در 60 فٹّ سی |
سندھو پانیاں دی سندھی 'تے بھارت اتے پاکستان نے 19 ستمبر 1960 نوں کراچی وچ دستخط کیتے جس انوسار بھارتی پنجاب نے ستلج، بیاس تے راوی دریاواں دا پانی ورتنا سی اتے پاکستان نے چناب، جہلم اتے سندھ دریاواں دا | پاکستان نوں ستلج اتے راوی توں ملن والے پانی لئی بدلویں پربندھ کرن لئی دس سال دا سماں ملیا، جس نے 31 مارچ، 1970 نوں سماپت ہو جانا سی | اس توں پچھوں پاکستان نوں ایہناں دوواں دریاواں دے پانی نوں کلیم کرن دا کوئی حق نہیں سی |
 
 
[[Category:پنجاب دے دریا]]
[[Category:پنجاب دیاں نہراں]]
[[Category:پنجاب]]
[[Category:جغرافیہ]]
[[Category:پنجاب دا جغرافیہ]]