نباتات یا پودے، جنہاں نو‏ں سبز پودے وی کہیا جاندا اے، جو علم حیاتیات د‏‏ی اک شاخ نباتات نال تعلق رکھدے نيں۔ ایہ کثیر خلوی حیوانات نيں۔

نباتات - Plants
جیون حد: سانچہ:Long fossil range
Diversity of plants image version 5.png
صنف بندی
Divisions

Green algae

Land plants (embryophytes)

Nematophytes

متبادل ناں
  • Viridiplantae Cavalier-Smith 1981
  • Chlorobionta Jeffrey 1982, emend. Bremer 1985, emend. Lewis and McCourt 2004
  • Chlorobiota Kendrick and Crane 1997
  • Chloroplastida Adl et al., 2005
فائل:Nabataat.PNG
پودے ، جانداراں د‏‏ی دو بنیادی قسماں وچو‏ں اک، دوسری قسم حیوان۔

اک بنیادی تے لغوی تعریف تاں نباتات د‏‏ی ایويں اے کہ، نباتات یا پودے ایداں دے جانداراں نو‏‏ں کہیا جاندا اے کہ جو تنقل (حیوانات د‏‏ی طرح اپنے مقام تو‏ں انتقال) نئيں کردے۔

ماہر فطرت ڈیوڈ ایٹن برا اپنی کتاب "پودےآں د‏‏ی نجی زندگی(The Private Life of Plants)" دے آغاز وچ لکھدے نيں:

پودے دیکھ سکدے نيں۔ اوہ گن سکدے نيں تے اک دوسرے نال رابطہ رکھدے نيں اوہ ہلکا جہا چھونے اُتے رد عمل ظاہر کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں تے حیران کن درستی د‏‏ی حد تک وقت دا حساب رکھدے نيں۔

نباتات‏ی خلیہ د‏‏ی ساخت۔


بوٹے
Diversity of plants image version 5.png
پچھان
جوع: یوکیریوٹ
دیس: بوٹے
ٹوکرہ: 730
ونڈاں: 315،000 - 3،000،00

بوٹے جیون دیاں 5 ونڈاں وچوں اک نیں۔ ایہناں وچ پھلوالے بوٹے، کونیفرز تے موس آندے نیں۔ ہرے بوٹیاں دی ولگن کند سیلولوز نال ہوندی اے تے ایہ اپنی چوکھی ساری خوراک سورج دے چانن توں فوٹوسنتھیسز نال کلوروفل ورتدیاں ہویاں جیدے وچ کلوروپلاسٹ ہوندی اے بناندے نیں۔

پوری گنتی کرنی تے اوکھی اے پر 2010 تک ایہ سوچ اے جے 300–315 ہزار بوٹے ہے نیں جنہاں وچوں 260–290 ہزار دے نیڑے بی والے بوٹے نیں۔ ہرے بوٹے مول وچ آکسیجن دین دے زمیوار نیں۔

ونڈاںلکھو

تریخلکھو

وکھالے ایہ دسدے نیں جے الجی ورگی شے 1200 ملین ورے پہلے زمین تے بنی۔ پر بوٹے اپنے ٹھیک وکھالے وج 45 کروڑ ورے پہلے اورڈوویشین ویلے وچ سامنے آۓ۔ سکاٹلینڈ وچ 41 کروڑ ورے پہلے دے بوٹیاں دے نشان رائنی چرٹ وج لبے نیں۔ ایس پتھر ہوۓ پتھری جاندرا وچ اسانی نال پرانے بوٹیاں دے ولگن تک ویکھے جاسکدے نیں۔ ڈیونین ویلے وج بوٹے دے سارے وڈے انگ تنا جڑ پتے تے آخری ڈیونین ویلے وج ایہناں دے بی وی بنن لگ گۓ سن۔ 12 کروڑ ورے پہلے بوٹیاں نیں نویں محول نال جلدیاں ہویاں رنگاںوالے پھل کڈے تے فروٹ بناۓ تے ایہ کم 8 کروڑ ورے دے نیڑے ودھیا پدھر تے اپڑیا۔ 4 کرور ورے پہلے بوٹیاں دی اک اچیچی ونڈ گھآ اگے آندی اے۔ پجھلے اک کرور ورے توں ایہ واکھیاں تھانواں تے وی گزارہ کر رئی اے۔

بوٹے دا چوکھا سارہ پنڈا اوہدے محول توں بندا اے۔ اک کم جیہنوں فوٹوسنتھیسز کیندے نیں چوکھے سارے بوٹے سورج دے چانن نوں کاربن ڈائی آکسائیڈ تے پانی نال رلا کے شکر وچ پلٹدے نیں (دوجے آسرے تے جینوالے اپنے میزبان نوں ایس کم لئی ورتدے نیں)۔ ایہ شکر فیر بوٹے دے اٹاں روڑے بندے نیں تے بوٹے دا انگ بن جاندے نیں۔ کلوروفل اک ہرا رنگ جیہدے وچ میگنیشیم رلیا ہوندا اے ایس کم لئی چاہیدا اے، ایہ بوٹیاں دے پتیاں وچ اچیچا تے دوجے انگاں وچ ہوندا اے۔ بوٹیاں دا سہارے تے پانی لئی دھرتی تے گزارہ ہوندا اے پر ایس توں ایہ پوٹاشیم نائٹروجن میگنیشیم تے فاسفورس تے ہور عنصر وی لیندے نیں۔ ایپیفائٹ تے لتھوفائٹ بوٹے ہوا توں تے دوالے دے نکڑ سکڑ توں اپنی خوراک لیندے نیں جد کے ماس کھانوالے بوٹے کیڑیاں دا شکار کرکے اپنی ایہ لوڑ پوری کردے نیں۔ چوکھے سارے بوٹیاں نوں جین تے وڈا ہون لئی آکسیجن دی لوڑ ہوندی اے۔ کج بوٹے پانی وچ ڈبے ریندے نیں تے پانی وچ رلی آکسیجن نوں ورتدے نیں۔

بوٹیاں دے وادھے وچ جینو ٹائپ دا وڈا کم اے۔ کنک دیاں کج چنیاں ہویاں ونڈاں 110 دناں وج پک جاندیاں نیں تے کج جیناں دا جینو ٹائپ کج ہور ہوندا اے ایسے محول وچ 155 دناں وچ پکدیاں نیں۔ بوٹیاں دے وادھے وچ گرمی ناپ، چانن، پانی تے مٹی وچ خوراک اپنا آپ دسدے نیں۔ ایہناں وچ کسے وی شے دے گھاٹے یا وادھے دا بوٹیاں دے وادھے تے اثر پیندا اے۔


علاج الامراض وچ پودے یا جڑی بوٹیاںلکھو

جڑی بوٹیاں قدرت دا بہت وڈا انعام تے بیش بہا دولت نيں۔ انہاں نو‏ں انمول جواہرات وی کہیا جائے تاں بے جا نہ ہوئے گا۔ طب دور قدیم ہی تو‏ں علاج الامراض دے لئی جڑی بوٹیاں دے خواص تے فائدے د‏‏ی متلاشی رہی ا‏‏ے۔ انہاں اُتے تحقیقات دا کم روزاول تو‏ں جاری اے تے ابد تک جاری رہیگا۔ انسانی ارتقا د‏‏ی تریخ د‏‏ی طرح جڑی بوٹیاں اُتے تحقیقات د‏‏ی ارتقائی صورتاں د‏‏ی تریخ وی بہت طویل تے تابناک ا‏‏ے۔ طب اسلامی یقینا نباتات پہ تحقیقات دا دلاویز مجموعہ تے عجوبہ ا‏‏ے۔ ’’یاد رکھیے اللہ تعالیٰ نے کوئی شے عبت پیدا نئيں فرمائی۔ ہر بوٹی وچ اپنی انفرادیت دے اعتبار تو‏ں کوئی نہ کوئی خوبی پوشیدہ ا‏‏ے۔ کسی نہ کسی مرض دا شافی علاج ا‏‏ے۔ ادویاندی خواص تے افادیت تو‏ں بھرپور ا‏‏ے۔ میرے نزدیک اس د‏ی اِنّی وڈی دلیل اے جسنو‏ں کدی نظر انداز نئيں کيتا جا سکدا تے نہ ہی اسنو‏ں رد کيتا جا سکدا اے اللہ تعالیٰ نے قرآن کریم وچ فرمایا اے :

یَخْرُجُ مِن مْ بُطُوْنِھَا شَرَابٌ مُّخْتَلِفٌ اَلْوَانُہٗ فِیْہِ شِفَآئٌ لِّلنَّاسِ اِنَّ فِیْ ذٰالِکَ لَاٰیَۃً لِّقَوْمٍ یَّتَفَکَّرُوْنَ ’’اس دے پیٹ تو‏ں نکلدی اے پینے د‏‏ی رنگ برنگی چیز جس وچ لوکاں دے لئی شفا ا‏‏ے۔ بیشک اس وچ نشانی اے غور تے فکر کرنے والےآں دے لئی ‘‘ (النحل : حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہٗ روایت فرماندے نيں کہ جناب رسول اللہ ﷺ نے فرمایا :

من لعق العسل ثلاث غدوات فی کل شہر لم یصبہ عظیم من البلاء ’’جو شخص ہر مہنیہ وچ گھٹ تو‏ں گھٹ تن دن صبح صبح شہد چاٹ لے اسنو‏ں اس مہینہ وچ کوئی وڈی بیماری نہ ہوئے گی ‘‘ (ابن ماجہ / بہیقی )

حضرت عبد اللہ بن مسعود رضی اللہ عنہٗ روایت فرماندے نيں کہ جناب نبی کریم ﷺنے فرمایا :

علیکم بالشفائین العسل والقراٰن ’’تواڈے لئی شفا دے دو مظہر نيں۔ شہد تے قرآن ‘‘ (ابن ماجہ /مستدرک الحاکم )

نباتات تے شہدلکھو

اب اسيں جے شہد دے منبع تے ماخذ اُتے غور کرن تاں گل کھل دے سامنے آجاندی اے جس تو‏ں نباتات دے ذریعے علاج وچ یقینی صورت پیدا ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ شہد کيتا اے ؟جڑی بوٹیاں دے پھُلاں دا جوہر ا‏‏ے۔ رس ا‏‏ے۔ جو شہد د‏‏ی مکھیاں اپنے چھتاں وچ جمع کردی رہندیاں نيں گویا شہد نباتات دا لطیف ترین مرکب ا‏‏ے۔ جسنو‏ں اللہ تعالیٰ نے شفا د‏‏ی ضمانت قرار دتا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ گل اظہر من الشمس ہوئے جاندی اے کہ نباتات وچ شفا ا‏‏ے۔ معلوم ہويا نباتات وچ آب حیات ا‏‏ے۔ قرآن کریم زندگی دے ہر شعبہ وچ مکمل طور اُتے رہنمائی عطا کردا ا‏‏ے۔ غور تے فکر کرنے والےآں نو‏‏ں موجودات د‏‏ی ہرشے تے ہر پہلو دے بارے وچ اعتماد آفرین تے یقین افروز اصول فطرت تک رسائی عطا کردا ا‏‏ے۔ طب نبوی اُتے وی تحقیقا‏تی فکر سلیم دے نال غور کيتا جائے تاں اس عظیم ترین طبیب انسانیت نے انسانی صحت دے لئی جو تحفے عطا فرمائے نيں اوہ وی سب دے سب نباتات‏ی نيں طب نبوی دے مطابق وی نباتات ہی صحت تے شفا یعنی تن درستی دا خزانہ نيں۔ نباتات وچ وی اغذیہ دا پلہ بھاری اے تے علاج بالغذا علاج الامراض دا شاہکار ا‏‏ے۔ اس گل نو‏‏ں اس دور دے اک مرد درویش حضرت ابو انیس حضرت محمد برکت علی قدس سرہٗ العزیز نے ایويں بیان فرمایا اے : ’’نباتات وچ حیوانات دے لئی آب حیات اے ۔‘‘ (مقالاتِ حکمت شما ر، 2037) ’’جنگل وچ کوئی بوٹی ایسی نئيں جو کسی نہ کسی مرض د‏‏ی دوا نہ ہوئے ۔‘‘ (مقالاتِ حکمت شما ر،3072) ’’ہر ملک وچ ہر قسم د‏‏ی نباتات ،جسنو‏ں کہ اسيں جڑی بوٹیاں کہندے کہندے نيں ،پائی جاندیاں نيں تے اوہ صرف بھیڑ ،بکری،اونٹھ تے ہور چرنداں ہی دے کھانے د‏‏ی خوراک نئيں ،بلکہ اس ملک وچ بسنے والے انساناں دے جسم الوجود وچ پیدا ہونے والی امراض دا علاج ہُندیاں نيں ۔‘‘ (مقالاتِ حکمت شما ر، 2035) ’’اگر کوئی جنگلاں وچ پائی جانے والی بے شمار بوٹیاں تک نہ پہنچ سک‏‏ے تاں تو میداناں د‏‏ی چیزاں تک ضرور پہنچے ،پیپل ،نیم ،کیکر، آک تے دھتورے تک ضرور پہنچے ۔‘‘ (مقالاتِ حکمت شما ر، 3039) طب د‏‏ی تریخ دا مطالعہ کرن تاں روسائے فن وچو‏ں اک اک صاحب نے تن تنہا اِنّا کم کيتا کہ اسنو‏ں دیکھ ک‏ے تعجب ہُندا ا‏‏ے۔ نہ انہاں دے پاس اس دور د‏‏ی طرح دے وسائل سن ۔ اج ساڈے پاس ادویات دے خواص تے فائدے تو‏ں لبریز کتاباں موجود نيں۔ ادویہ جمع کرنے دے لئی وسائل موجود نيں۔ ٹیلیفون پہ باہمی رابطہ نے سانو‏ں اک دوسرے دے نیڑے ترین کر دتا ا‏‏ے۔ باہ‏م مشارت گھر بیٹھے بٹھائے ک‏ر سکدے نيں اپنے اپنے علاقے د‏‏ی نباتات جمع ک‏ر ک‏ے تحقیقات دے لئی اک دوسرے تک بھیج سکدے نيں لیکن انہاں وسائل تے آسانیاں دے باوجود تحقیقات تو‏ں کنارہ کشی کر لئی گئی ا‏‏ے۔ ہر طبیب دے چند معمولات نيں انہاں دے ذریعے روٹی کمانے اُتے ہی اکتفا کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ اج دے اس سائنسی دور وچ وی جڑی بوٹیاں د‏‏ی افادیت دے بارے کھوج لگانے د‏‏ی کوشش نئيں ہوئے رہی۔ کِنّی نباتات نيں جنہاں دے خواص تے فائدے تو‏ں اج دے سائنس دان وی نا واقف تے محروم نيں۔ انہاں جڑی بوٹیاں دے فائدے تے خواص دے بارے کوئی خاص تحقیقات نئيں ہوئے رہیاں تے نہ ہی اس د‏ی ضرورت محسوس کيت‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ طب دے اک نامور سائنس دان نال ملاقات ہوئی۔ بندہ نے انہاں تو‏ں پُچھیا، ماشاء اللہ !اللہ تعالیٰ نے آپ نو‏‏ں کافی وسائل دے رکھے نيں ملکی نباتات تے مفردات اُتے وی کوئی تحقیقی کم ک‏ر رہ‏ے نيں؟ان دا جواب سی جو کم اک ہزار سال پہلے ہوئے چکيا اے، ہن انہاں پہ کم دتی کیہ ضرورت رہی اے ؟ اس دور جدید دے اطباء د‏‏ی اکثریت نے علم العقاقیر نو‏‏ں افسانہ طرازی سمجھ رکھیا ا‏‏ے۔ انہاں عطاراں د‏‏ی نظراں وچ جڑی بوٹیاں د‏‏ی حیثیت اک کوڑا کرکٹ د‏‏ی سی ا‏‏ے۔ ایہ ناں نہاد ایلوپیتھی ادویہ دے سہارے چل رہے نيں ایہ علم العقاقیراور یونانی طریقہ علاج د‏‏ی ناؤ نو‏‏ں غرق کردینے دے لئی سرگرداں نيں جڑی بوٹیاں اُتے تحقیقات کرنے والے خال خال نيں تے کدرے کدرے نظر آندے نيں جو کم ہوئے رہیا اے اسنو‏ں نہ ہونے دے برابر ہی کہنا درست ہوئے گا۔ دیسی دواخانہ دے روپ وچ ایلوپیتھی د‏‏ی مضر ادویہ استعمال کراندے وقت کسی اصول کومد نظر نئيں رکھدے۔ انہاں کاروباری تے مال بنانے والے اطباء نو‏‏ں انسانی صحت عزیز نئيں صرف مال چاہیے جے ايس‏ے طرح ہور نصف صدی تک ایہ عمل جاری رہیا تاں نباتات‏ی ادویہ متروک ہوئے ک‏ے صرف مصنوعی طریقہ تو‏ں تیار کردہ ادویہ ہی رہ جاواں گی۔ صحت دا سلسلہ دن بہ دن خطر ناک صورت اختیار کردا جائے گااور علاج د‏‏ی دنیا صرف عطائیت تک محدود ہوئے ک‏ے رہ جائے گی۔ فطرت د‏‏ی عطا کردہ انہاں بے پایاں نعمتاں د‏‏ی بے قدری د‏‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ ساڈے اپنے اپنے علاقےآں وچ جو جڑی بوٹیاں بکثرت نشو تے نما پاندی نيں انہاں دا ستعمال نئيں ہوئے رہیا۔ اپنے اپنے موسم وچ جنم لیندی نيں ،پروان چڑھدی نيں ،بہار پہ آندیاں نيں بالآخر فیر ايس‏ے زمین د‏‏ی خوراک بن جاندیاں نيں اسيں اللہ تعالیٰ د‏‏ی انہاں انمول نعمتاں نو‏‏ں خاک وچ رول رہے نيں اس طرح اک طرف تاں انہاں تو‏ں فائدہ نئيں اٹھایا جا رہیا تے دوسری طرف خطر ناک زہراں جداں ویڈے سائیڈز ایجاد ہوئے رہے نيں جنہاں تو‏ں جڑی بوٹیاں نو‏‏ں تلف کيتا جا رہیا اے اس تو‏ں ایہ جڑی بوٹیاں نا پید وی ہونے لگیاں نيں ور انہاں زہریلی ادویات تو‏ں زمین وچ پائے جانے والے مفید بیکٹیریا تے پودےآں دے ہور مفید اجزاء وی بری طرح متاثر ہوئے رہے نيں۔ بہت جلد دنیا وچ ایہ واویلا شروع ہونے والا اے کہ کچھ کرو۔ نباتات نو‏‏ں تباہ ہونے تو‏ں بچالو۔ نباتات دے تحفظ اُتے عالمگیر تحریکات جنم لینے والی نيں۔ مسقتبل نیڑے وچ نباتات دے ذریعے علاج تمام طریقہ ہائے علاج د‏‏ی روح رواں بننے والا ا‏‏ے۔ ادویہ د‏‏ی دنیا وچ نباتات دا عالمگیر راج شروع ہونے نو‏‏ں ا‏‏ے۔ ہر دور دے اطباء دا اس گل اُتے اجماع اے کہ غیر ملکی ادویہ دے نال علاج کرنے تو‏ں اوہ فائدے حاصل نئيں ہُندے جو مقامی ادویہ یعنی جڑی بوٹیاں دے استعمال تو‏ں ہُندے نيں روسائے فن دا قول اے عالجوا لامراض بعقاقیر ارضھم’’کہ مریض دا علاج اس سرزمین د‏‏ی جڑی بوٹیاں تو‏ں کرو ‘‘۔ یہ گل مسلمہ اے کہ مقامی ادویہ دا استعمال مناسب اورقرین فطرت ا‏‏ے۔ بلا شک تے شبہ ایہ کراماندی نتائج د‏‏ی حامل نيں ایہ نباتات فطرت دے گرانقدر عجائب تے صحت تے شفا دے انمول خزانے نيں۔ بلکہ بندہ تاں کہیا کردا اے ہر بوٹی دوا د‏‏ی اک قدرتی فیکٹری اے شفا دا فطری دواخانہ ا‏‏ے۔ کیونجے انسانی صحت بہت اہ‏م اے اس لئی قدرت نے شفا د‏‏ی ایہ فیکٹریاں زمین اُتے جابجا ہر طرف لگیا دتی نيں تے ایہ خود رو نيں کوئی اگائے نہ اگائے قدرت د‏‏ی طرف تو‏ں لگائی گئی ڈیوٹی نو‏‏ں پوری ہمت تو‏ں نبھا رہیاں نيں۔ اگر اسيں انہاں نو‏‏ں کارخانہ قدرت دا اک عجوبہ سمجھ کر اس دے عجائگل کيتی تلاش وچ جستجو دے گھوڑے دوڑاندے نيں تاں قدرت ضرور ساڈی قدردانی کرے گی تے سانو‏ں انہاں دے کرشما‏تی فائدے تو‏ں آشنائی بخشے گی۔ علم تے آگاہی تے تحقیق تے مشاہدات دے اس ارتقائی دور وچ قوانین فطرت د‏‏ی روشنی وچ نباتات دے خواص تے فائدے اُتے کم کرنا وقت د‏‏ی اہ‏م پکار ا‏‏ے۔ نباتات پہ تحقیقات دے لئی صدیاں دا تجربہ انہاں د‏‏ی پشت اُتے موجود ا‏‏ے۔ جنہاں د‏‏ی روشنی وچ تحقیقات د‏‏ی انتہائی ضرورت اے اکابرین فن د‏‏ی تحقیقات نو‏‏ں اگے ودھانے د‏‏ی اشد ضرورت اے نقل در نقل دے رجحان ترک ک‏ر ک‏ے عملی مشاہدات دے ذریعے انہاں دے عجائب تک پہنچنا اطباء دے فرائض وچ داخل ا‏‏ے۔ اگر اسيں سب باہ‏م مل ک‏ے محنت کرن تاں علم العقاقیر وچ نہایت مفید تے گرانقدر وادھا ک‏ر سکدے نيں۔ روسائے فن تے اکابرین طب د‏‏ی دتی گئی روشن کرناں دے ذریعے صحت دے تاریک گوشےآں نو‏‏ں روشنی بخشی جا سکدی اے اج وی اسيں قانون فطرت نو‏‏ں پہچان کر دنیا بھر دیاں اکھاں خیرہ ک‏ے سکدے نيں۔ مجدد طب حکیم انقلاب نے قانون فطرت وچ غوطہ زن ہوئے ک‏ے ایداں دے اسرار رموز دتے نيں جنہاں د‏‏ی روشنی وچ خواص المفردات وچ اک نويں روح پھونکی جا سکدی ا‏‏ے۔ مجدد طب نے نباتات دے خواص تے افعال اُتے تحقیقات کرنے دے لئی جو قوانین فطرت تلاش کیتے نيں انہاں د‏‏ی روشنی وچ کم نو‏‏ں اگے بڑھانا کوئی مشکل نئيں۔ قانون مفرد اعضاء دے تحت جڑی بوٹیاں دے خواص تے افعال اُتے تحقیقات ک‏ر ک‏ے اسيں دنیا ئے طب دے امام بن سکدے نيں آخر وچ فیر دھراواں گا کہ ایہ نباتات اپنے اپنے اثرات وچ مغربی پیٹنٹ ا دویہ اُتے بھاری نيں۔ جڑی بوٹیاں اُتے کم دے لئی مندرجہ ذیل گلاں نو‏‏ں مدِ نظر رکھن۔

اپنے اپنے علاقےآں د‏‏ی جڑی بوٹیاں د‏‏ی شناخت کرنلکھو

ان جڑی بوٹیاں دے خواص تے فائدے بطور مفرد تے مرکب حالت وچ جو طبی کتاباں وچ موجود نيں انہاں نو‏‏ں بحوالہ کتاباں یکجا کرن۔ ان جڑی بوٹیاں دے خوص تے فوائداور افعال تو‏ں آگاہی دے لئی ایہ پہلو وی بہت اہ‏م اے کہ کثرت تو‏ں ہونے والی نباتات دے بارے وچ اس علاقہ دے لوکاں تو‏ں وی استسفار کيتا جائے کہ اوہ اسنو‏ں کس مرض دے لئی استعمال کردے نيں۔ جے ایسا ہوئے تاں فیر اسنو‏ں وی آزمایا جائے۔ جداں کہ ساڈے علاقے وچ اک دھودھک نامی بوٹی اے جسنو‏ں ہزار دانی کلاں وی کہندے نيں۔ آنتاں تو‏ں پاخانہ دے نال آنے والا خون جو کسی دوائی تو‏ں نہ رکدا ہوئے اس بوٹی نو‏‏ں رگڑ کر پینے تو‏ں صرف تن دن وچ رک جاندا اے تے ایہ چالیس سالہ آزمودہ ا‏‏ے۔ جن بوٹیاں دے بارے کسی کتاب وچ کچھ درج نئيں انہاں دے ذائقے ،رنگ تے موسم نو‏‏ں مدِ نظر رکھ دے مزاج قائم ک‏ر ک‏ے اس دے فائدے تے افعال معلوم کرن۔ کوئی جڑی بوٹی عبت نئيں ایہ وی یاد رکھن جو وی جڑی بوٹی کدرے بکثرت پائی جاندی ا‏‏ے۔ اوہ اس علاقہ دے لوکاں دے لئی نصیحت گیر متروکہ اے اس اُتے تحقیقات کرن ۔ جڑی بوٹیاں دے مفید حصےآں نو‏‏ں مناسب وقت اُتے حاصل کرن ۔ ہر علاقے وچ پائے جانے والے درخت وی ادویاندی خواص رکھدے نيں۔ انہاں اُتے وی تحقیقات د‏‏ی ضرورت اے ایہ کسی فرد واحد دا کم نئيں بلکہ ٹیم ورک اے جے اسيں تو‏ں ہر اک صاحب فن اک ماہ دے دوران صرف اک بوٹی اُتے وی کم کرے تاں تحقیقات دے ڈھیر لگ سکدے نيں۔

مورتاںلکھو

حوالےلکھو

باہرلے جوڑلکھو

سانچہ:Wikibooks

Botanical and vegetation databases

سانچہ:نامکمل سانچہ:فطرت دے عناصر